Şahsyetli Bir Nesil İçin...
Küresel ekonomik ve siyasi sistemde ülkeleri tasnif etmek için kullanılan “Gelişmiş”, “Gelişmekte Olan” ve“Az Gelişmiş” gibi kavramlar, ilk bakışta masum, ilmî ve tarafsız ölçütler gibi takdim edilir. Halbuki bu terminoloji, İkinci Dünya Savaşı sonrasında küresel hegemonyanın el değiştirdiği, sömürgeciliğin kabuk değiştirmek mecburiyetinde kaldığı spesifik bir tarihsel kırılmanın mahsulüdür. Karşımızdaki tablo, Batı merkezli hegemonik yapıyı meşrulaştırmak ve idame ettirmek gayesiyle inşa edilmiş ideolojik bir illüzyondan (göz boyamadan) ibarettir.
Sistem, 1949 yılında, Batı’nın eski usul silahlı sömürgecilikten (kolonyalizm), finans ve mefhumlar üzerinden yürüttüğü yeni usul sömürgeciliğe (neokolonyalizm) geçiş sürecinde, bizzat ABD hegemonyası tarafından icat edilmiş ve küresel kurumlara dikte ettirilmiştir.
Sinsi Söylemin Doğuşu ve Kurumsallaşma Durakları
Bu mefhum setinin küresel literatüre zerk edilme süreci, tesadüfi bir değişimin değil, planlı bir kurumsal ve teorik zemin vasıtasıyla icra edilen bir operasyonun neticesidir.
Resmi Başlangıç: Truman Doktrini (20 Ocak 1949)
Bu terminolojinin resmi miladı, ABD Başkanı Harry S. Truman’ın 20 Ocak 1949’daki açılış konuşmasında ilan ettiği meşhur “4. Madde” programıdır. Truman; o güne kadar kullanılan “sömürge”, “bağımlı topraklar” yahut “medenileşmemiş halklar” gibi kaba ve tepki toplayan sömürgeci ifadelerin yerine, tarihte ilk defa “Az Gelişmiş Bölgeler” tabirini ikame etmiştir.
Sözde İnsani Maske: Truman hitabında, “Dünya nüfusunun yarısından fazlası az gelişmiş koşullarda yaşıyor. Onlara teknik ve ekonomik yardım yaparak kalkınmalarını sağlamalıyız” diyerek; müdahaleciliği ve kaynak yağmasını “insani bir muavenet (yardım) ve kalkındırma misyonu” olarak ambalajlamıştır.
Altyapının Tesisi: Bretton Woods İkizleri (1944)
Truman’ın konuşmasının arka planını hazırlayan en mühim finansal adım, 1944 yılında atılan Bretton Woods mukavelesidir. Bu konferansla ihdas edilen Dünya Bankası ve IMF, küresel finans kapitalizminin nizamını kurarken, kurallara uymaya mecbur, sürekli “muhtaç” ve “yardıma muhtaç” bir kategori ihdas etmek zorundaydı. Bahse konu terminoloji, tam da bu kurumsal ihtiyaca binaen üretilmiştir.
Akademik Kılıf: Rostow’un Doğrusal Büyüme Kuramı (1960)
Amerikalı iktisatçı ve Beyaz Saray ulusal güvenlik danışmanı Walt Rostow, 1960 yılında neşrettiği “Ekonomik Büyümenin Aşamaları: Komünist Olmayan Bir Manifesto” eseriyle bu sinsi gayeye akademik bir meşruiyet kazandırmıştır. Rostow; bütün cemiyetlerin tek bir doğrusal hat üzerinde, “geleneksel toplum” aşamasından başlayıp Batı tarzı “yüksek kitle tüketimi” (Gelişmişlik) mertebesine ilerlediğini iddia etmiştir. Bu iddia, hedef ülkelere “Siz henüz yolun başındasınız, bizi taklit edin” telkinini tescilleyen entelektüel bir tuzaktır.
Kelimelerin Bukalemun Safahatı (Tarihî Süreci)
Küresel nizam, sinsi gayesini gizlemek ve sömürülen coğrafyalarda bir uyanışın vuku bulmasını engellemek maksadıyla, kullandığı kavramsal kadroyu zaman içerisinde daha yumuşak ve sahte bir ümit vaat eden kelimelerle tecdid etmiştir (yenilemiştir):
- “Az Gelişmiş”ten “Gelişmekte Olan”a Geçiş: 1960’larda sömürgeler güya bağımsızlıklarını kazanıp “az gelişmiş” damgasına isyan edince, nizam derhal vaziyet alarak kavramı “Gelişmekte Olan Ülkeler” şeklinde tadil etmiştir. Bu kelime, “Merak etmeyin, yoldasınız, bir gün siz de efendileriniz gibi olacaksınız” afyonunu kitlelere enjekte etmek için kullanılmıştır.
- “Yükselen Piyasalar” (Emerging Markets): 1980’lerde neoliberal dalganın dünyayı sarmasıyla birlikte, hedef ülkeler artık birer “vatan, cemiyet veya devlet” seciyesiyle değil, küresel sermayenin pervasızca girip çıkacağı birer “piyasa” olarak adlandırılmıştır. Terminoloji böylece tamamen finansallaştılmıştır.
Küresel Söylemin Maskelediği Gizli Kategoriler
Resmi literatür (IMF, Dünya Bankası, BM) dünyayı Gelişmiş (Merkez/Kuzey), Gelişmekte Olan (Yarı-Çevre) ve Az Gelişmiş (Çevre/Güney) olarak üç keskin sınıfa ayırırken, statükonun devamı için hayati önem taşıyan iki gayriresmi kategoriyi hasıraltı etmektedir:
| Gizlenen Esas Kategori | Sistemdeki Hakiki Fonksiyonu |
| Borç Kölesi Ülkeler | Borç sarmalından ve faiz silsilesinden asla çıkamaması için kurgulanmış, egemenlik hakları IMF/Dünya Bankası kemer sıkma politikalarıyla ipotek altına alınmış devletler. |
| Hammadde ve Atık Deposu | Küresel sanayinin ucuz maden, enerji ve tarım ihtiyacını canı pahasına tedarik eden ve Batı’nın endüstriyel çöplüğü haline getirilen coğrafyalar. |
Bu Tasniflerin Arkasındaki Sinsi Gayeler
Dünyayı bu nevi etiketlerle bölmenin arkasında psikolojik, jeopolitik ve iktisadi hedefler yer almaktadır:
- Psikolojik Teslimiyet ve Kompleks İnşası: Bir millete mütemadiyen “gelişmekte olan” yahut “geri kalmış” telkininde bulunmak, o toplumda derin bir aşağılık kompleksi uyandırır. Bu zihni kırılma, Batı’dan ithal edilen her türlü iktisadi reçetenin (özelleştirmeler, kuralsızlaştırmalar) sorgulanmaksızın kabul edilmesini temin eder.
- Bağımlılık Münasebetlerinin Meşrulaştırılması: Eski tarz askeri işgaller maliyetlidir; yeni nizamda işgal, tanımlarla icra edilir. Kapılarını küresel tekellere açan ülkelerde sıcak para vasıtasıyla suni bir zenginlik algısı (serap etkisi) oluşturulur, yerli sanayi iğdiş edilir ve montaj sanayii ile dış borç kronik hale getirilir.
- Uluslararası Emeğin Bölünmesi ve Sömürüsü: Merkez/Gelişmiş ülkeler yüksek teknolojiyi, patentleri ve finansı elinde tutarak işçisine yüksek refah payı sunarken; Çevre/Gelişmekte olan ülkeler ağır, kirli ve emek-yoğun işleri üstlenerek ucuz iş gücü deposu rolünde kalmaya zorlanır. Gerçek manada teknolojik ve iktisadi istiklal davası güden her aktör, küresel nizam tarafından derhal bir “tehdit” olarak mimlenir.
Mefhumların Türkiye Özelinde Mütala Ediliş Biçimi ve Zihni Kırılma
Küresel nizamın icat ettiği bu kavram setleri, Türkiye’de sadece dışarıdan dikte edilen soğuk iktisadi terimler olarak kalmamış; bizzat ülkenin idari, akademik ve entelektüel hafızasında derin bir zihniyet yarılması ve kabulleniş ile mütala edilmiştir. Türkiye’de bu mefhumların mütala ediliş şekli üç ana zafiyeti beraberinde getirmiştir:
Gelişmişlik Mefhumunun Rejim ve Batılılaşma ile Aynileştirilmesi
Türkiye’de egemen bürokrasi ve elit aydın zümre, “gelişmişlik” mefhumunu iktisadi ve teknolojik bir mertebe olarak mütala etmek yerine, bunu bizzat “Batılı hayat tarzını ve siyasi müesseseleri kayıtsız şartsız taklit etmek” olarak tefsir etmiştir. Literatürdeki yerleşik kanaatin aksine, kalkınmanın salt rejim ve şekî değişikliklerle temin edilemeyeceği gerçeği göz ardı edilmiş; Batı’nın hukuki ve siyasi formları taklit edilirse iktisadi gelişmişliğin kendiliğinden vuku bulacağına inanılmıştır. Meşrutiyet’ten cumhuriyete uzanan bu zihniyet, nizamın sinsi tuzağına (taklitçiliğe) bilerek veya bilmeyerek kapı aramıştır.
Gelişmekte Olan Etiketinin Bir Sınıf Atlama Avunması Olarak Görülmesi
Türkiye, küresel raporlarda “Az Gelişmiş” kategorisinden “Gelişmekte Olan Ülke/Piyasa” kategorisine yükseltildiğinde, bu durum iç siyasette ve akademide gerçek bir “istiklal ve kalkınma hamlesi” gibi mütala edilmiştir. Halbuki bu mefhum, ülkeye yapısal olarak biçilen “ucuz iş gücü ve montaj sanayii üssü olma” rolünün kibarlaştırılmış adıydı. Türkiye bu etiketi bir “başarı” olarak mütala ederken, nizam ülkeyi kalıcı bir “orta gelir tuzağına” hapsetmenin, yerli sanayinin kökleşmesini engellemenin altyapısını tahkim etmekteydi. Mefhumun içindeki “Sinsi Afyon” fark edilememiştir.
İktisadi Raporların Mutlak Doğru Kabul Edilmesi
IMF, Dünya Bankası veya OECD gibi küresel nizamın kurumları tarafından Türkiye hakkında serdedilen her rapor, yerli finans çevrelerinde ilmî birer “Nas-ı Katı” (asla tartışılamaz mutlak kural) gibi mütala edilmiştir. Bu kurumların Türkiye’ye dayattığı “tarımı desteklemeyin”, “kamu iktisadi teşekküllerini (KİT) elden çıkarın” gibi reçeteler, “Gelişmişlik nizamının bir gereği” ambalajıyla kabul görmüştür. Kendi iktisadi gerçekliğimizi küresel nizamın diliyle mütala etmek, bizi kendi mefhumlarımızı ve milli üretim stratejilerimizi üretmekten alıkoymuştur.
Zihniyet Analizi Özeti: Türkiye’de bu mefhumlar, küresel sistemin sömürü araçları olarak değil, “ulaşılması gereken mukadder (kaçınılmaz) bir medeniyet seviyesi” olarak mütala edilmiştir. İşte bu zihni teslimiyet, ülkenin kaynaklarının dışarıya transfer edilmesini kolaylaştıran en büyük entelektüel gaflet olmuştur.
Laboratuvardaki Memleket: Türkiye’nin Tarihsel Durakları
Türkiye, bu küresel hegemonik dilin inşasından ve tatbikinden en derin şekilde etkilenen, sistemin adeta laboratuvarı ve vitrini yapılmak istenen ülkelerin başında gelir. 1949’dan bugüne kadar Türkiye’nin dahil edildiği kategoriler, jeopolitik rüzgarlara göre şu safahatı takip etmiştir:
- Az Gelişmiş Müttefik
- Gelişmekte Olan Ülke
- Gelişmekte Olan Piyasa
- Yükselen Yıldız ve Model Ülke (Serap)
- Kırılgan Beşli / Tampon Bölge
İlk Durak: “Az Gelişmiş Müttefik” (1949 – 1960’lar)
Truman Doktrini ve Marshall Planı neticesinde Türkiye; “kalkındırılması, komünizme karşı ileri karakol yapılması ve ağır sanayiden uzak tutularak Avrupa’nın tarım ihtiyacını karşılaması gereken az gelişmiş bir müttefik” olarak tescillenmiştir.
“Araftaki Gelişmekte Olan Ülke” (1960’lar – 1980’ler)
İthal ikameci modelle kendi sanayisini kurmaya çalışan ancak yapısal döviz darboğazı ve cari açık kıskacında boğulan Türkiye, küresel kurumların raporlarında “Batı kapısında bekletilen mülteci bir iktisat” olarak kodlanmıştır.
“Gelişmekte Olan Piyasa” (1980’ler – 2000)
24 Ocak 1980 kararlarıyla kapılarını kuralsızca dışa açan Türkiye, nizamın lügatinde bir “devlet” olmaktan ziyade, küresel fonların serbestçe dalgalandığı bir “piyasa” mertebesine indirgenmiştir. Bu kontrolsüz entegrasyonun bedeli 1994 ve 2001 yıkıcı krizleriyle ödenmiştir.
“Yükselen Yıldız” ve “Model Ülke” Serabı (2002 – 2013)
Küresel likidite (ucuz dolar) bolluğunun yaşandığı bu dönemde Türkiye, borçlanarak ve elindeki stratejik devlet tesislerini özelleştirerek suni bir büyüme yakalamıştır. Küresel nizam, üretime dayanmayan bu borçlanma dönemini parlatmak için Türkiye’yi “Yükselen Yıldız” ve “Model Ülke” ilan ederek toplumda sahte bir zenginlik algısı yani bir serap etkisi inşa etmiştir.
Gerçekle Yüzleşme: “Kırılgan Beşli”den “Tampon Bölge”ye (2013 – Günümüz)
2013 yılında küresel sermayenin el değiştirmesiyle nizam, düne kadar övdüğü Türkiye’yi bir gecede “Kırılgan Beşli” sepetine atarak riskli bölge ilan etmiştir. İktisadi olarak “Orta Gelir Tuzağı”na sıkıştırılan Türkiye, jeopolitik düzlemde ise Batı refah nizamını korumak adına Doğu’dan gelen göç dalgalarını ve istikrarsızlık risklerini sınırda emen bir “Tampon Bölge / Depo Ülke” tasnifine maruz bırakılmıştır.
Hulasa
Küresel sistemin icat ettiği bu tasnifler, dünyayı adil bir şekilde kalkındırmak yahut refahı tabana yaymak için değil; “Merkez” ülkelerin şatafatlı hayat tarzını, “Çevre” ülkelerin kaynaklarını ve emeğini emerek idame ettirebilmesi amacıyla kurulmuş entelektüel ve finansal birer tuzaktır.
Türkiye, küresel nizamın bu havuç-sopa oyununda hiçbir zaman kuralları vazeden “Merkez/Gelişmiş” kulübüne kabul edilmemiştir. Ne zaman bu sinsi çemberi yarıp gerçek manada sanayi, teknoloji ve müdafaa (savunma) bağımsızlığına hamle yapsa; spekülatif fonların taarruzu, kredi notu şantajları ve siyasi tazyikler (sopa) ile karşı karşıya kalmıştır. Türkiye’nin bugünkü esas mücadelesi, kendisine giydirilmeye çalışılan bu “gelişmekte olan bağımlı piyasa” ve “tampon bölge” libasını (elbisesini) yırtıp atma mücadelesidir.
