Şahsyetli Bir Nesil İçin...
Bir araya gelmek bir başlangıçtır.
Bir arada bulunmak bir gelişmedir.
Beraber çalışabilmek ise başarıdır.
Hilkat → İntisap → İttifak → İttihad
Birlikteliğin İtikadî Vechesi: İntisaptan İttihada
Üç aşamalı tekâmül süreci (başlangıç, gelişme ve muvaffakiyet) Mâtürîdî kelâmının akıl, hikmet ve irade eksenli varlık tasavvuruyla tam bir mutabakat içerisindedir.
İnsanın hilkatindeki hikmet, tek başına bir varlık sürdürmesinden ziyade, “âlemde bir alem” olarak diğerkâm bir nizam (insanların birbirinin yükünü paylaştığı, merhamet ve vicdan bağlarıyla örülü adaletli ve huzurlu bir hayat sistemi) kurmasında tecelli eder. Mâtürîdî itikadının akıl ile nakli birbirini nakzeden (bozan, hükümsüz kılan veya karşı çıkan) değil, ikmal eden iki nur olarak gören mizanıyla doğrudan irtibatlıdır. İmam Mâtürîdî’nin sisteminde akıl, naklin anlaşılması için bir alet; nakil ise aklın mutlak hakikate ulaşmasında bir rehberdir. Bu iki cevherin dengesi, içtimaî nizamın da harcını oluşturur.
İslam düşünce tarihinde Hanefî-Mâtürîdî ekolü; insanı rüzgârın önündeki kuru bir yaprak gibi gören cebriye ile ilâhî kudreti dışlayan mutezile arasında mukaddes bir orta yol inşa etmiştir. Bu ekolün kalbini oluşturan cüz’î irade (İnsan iradesi) ve kesb (kazanmak, elde etmek ve çalışıp çabalamak) mefhumları, insanı yeryüzünün pasif bir seyircisi değil, aktif bir imar edicisi kılar. İçtimaî başarı ideali, kulun iradesini maslahata (toplum faydasına) yönlendirerek iktisadi, fikrî ve ahlakî bir “üretkenliğe” dönüştürmesinin tam karşılığıdır.
Bir Araya Gelmek: Fıtratın Daveti ve Kuvveden Fiile Çıkış (Başlangıç)
İmam Mâtürîdî’ye göre Allah Teâlâ, kâinatı bir hikmet üzere halk etmiştir ve bu hikmetin insandaki tezahürü fıtrattır. İnsanların bir araya gelmesi, yalnızca fizikî bir yakınlaşma değil; fıtratlarında saklı olan telif (zihindekileri somut bir esere veya ürüne dönüştürme) ve ünsiyet (topluluk içinde uyum sağlama, bağ kurma ve dostluk geliştirme) kabiliyetinin kuvveden fiile çıkmasıdır. Hanefî fıkhının ameldeki toplayıcı ruhu, itikatta insanların asgari müştereklerde birleşmesini esas alır. Dolayısıyla “bir araya gelmek”, ilâhî nizamın yeryüzündeki ilk adımı ve fıtrî bir başlangıçtır.
Mâtürîdî itikadına göre akıl, insanın Allah’ın varlığını ve kâinattaki temel ahlakî ilkeleri vahiy gelmeden önce de kavrayabileceği fıtrî bir donanımdır. İnsanların “bir araya gelmesi”, aklın rehberliğinde yalnızlığın acziyetini fark edip nizam arayışına girmesidir. Akıl, fıtraten tek başına hayatta kalamayacağını bilir ve içtimaileşmeyi zorunlu görür. Bu yönüyle bir araya gelmek, aklın kâinattaki nizamı ve fıtrî ihtiyacı okumasıyla attığı ilk adımdır, yani kurucu bir başlangıçtır.
Mâtürîdî kelâmında Allah Teâlâ insana fiili işlemeden önce bir güç ve fiil esnasında da o fiile yön veren bir cüz’î irade bahşetmiştir. İnsanların “bir araya gelmesi”, bu cüz’î iradenin ilk ve bilinçli “ihtiyarı” yani seçimidir. Toplum, tesadüfi bir yığın değil; fertlerin yalnızlığın ataletinden kurtulup, üretken bir hayat için birlikteliği özgürce seçmelerinin neticesidir. Kul, iradesini şer ve tecrit yönünde değil, hayır ve telif yönünde kullanarak toplumsal üretkenliğin ilk harcını koyar; bu, üretken bir geleceğin meşru başlangıcıdır.
Bir Arada Bulunmak: Sünnetullah ve Sabır Ekseni (Gelişme)
Sadece yan yana durmak kâfi değildir; bir arada bulunmak bir irade, niyet ve istikrar gerektirir. Mâtürîdî düşüncede cüz’î irade, insanın kesb sorumluluğunun merkezindedir. Farklılıklarına rağmen bir arada kalmayı başaran bir topluluk, içtimaî sözleşmeyi ve adalet zeminini inşa ediyor demektir. Bu aşama, sünnetullahın (Allah’ın kâinatı yaratıp düzenlemesi, evrendeki fizikî ve içtimaî hadiseleri idare etmek için koyduğu, değişmez ve sürekli ilâhî kanunlar bütünü) kavranması ve sabırla yoğrulmasıyla mümkündür. İnsanlar bir arada bulunarak bencil arzularını törpüler, akl-ı selîm ile herkes için ortak iyiyi (maslahatı) aramaya başlarlar ki bu da hakiki bir tekamüldür (olgunlaşma, gelişme).
İnsanların sadece akıllarıyla bir araya gelmeleri, nizamı kalıcı kılmaya yetmez. Çünkü beşerî akıl, menfaat çatışmaları, nefis ve vehim ile perdelenebilir. İşte bu noktada naklin (vahyî rehberliğin) müdahalesi gerekir. Mâtürîdîlikte nakil ibadet, adalet ve hudut detaylarını belirleyerek istikamet çizer. “Bir arada bulunmak”, naklin getirdiği adalet, ahde vefa ve kul hakkı gibi şer’î düsturların akıl tarafından tasdik edilip hayata tatbik edilmesiyle bir gelişmeye dönüşür. Akıl nakle boyun eğer, nakil de aklı keyfilikten korur; böylece topluluk kargaşadan kurtulup tekamül eder.
Bir arada bulunmak, farklı cüz’î iradelerin, kabiliyetlerin ve fıtratların karşı karşıya geldiği kritik bir vasattır. İmam Mâtürîdî’ye göre kulun imtihanı, iradesini sürekli olarak akl-ı selîm ve şeriat dairesinde tutabilmesidir. Toplumda üretkenliğin devamı, huzura ve kaosun engellenmesine bağlıdır. Fertler bir arada bulunma iradesini göstererek, bencil arzularını dizginleyerek ortak bir nizam için seferber ederler. Bu aşama, içtimai sözleşmeye sadakat gösterme, başkasının emeğine saygı duyma ve ortak hayat zeminini koruma iradesidir. İradelerin bu sabır dolu uyumu, üretkenliğin altyapısını kuran asıl gelişmedir.
Beraber Çalışabilmek: Teâvün, Hikmet ve İhlas
“Beraber çalışabilmek”, İslam’ın “hayırda yarışın ve yardımlaşın” emrinin ete kemiğe bürünmüş halidir. Mâtürîdîlikte amel, imanın aslından bir cüz olmasa da imanın kemâle ermesi ve yeryüzünün imarı ancak salih amellerle tecessüm eder. Ortak bir gaye etrafında, benliği eriterek “biz” şuuruyla hareket etmek, aklın ve şeriatın en yüksek mertebesidir. İşte bu kolektif şuur ve yardımlaşma, dünya ve ahiret saadetinin anahtarı olan hakiki “muvaffakiyet” kapısını aralar.
“Beraber çalışabilmek”, akıl ile naklin tam bir uyum ve muvazene içinde meyve vermesidir. Mâtürîdî kelâmında hikmet, “her şeyi yerli yerine koymak” demektir. Nakil, “Hayırda yardımlaşın” (Mâide Suresi, 2) ve “İşlerinizi istişare ile yürütün” (Şûrâ Suresi, 38) emirleriyle kolektif aksiyonun sınırlarını çizer; akıl ise bu emrin zamana ve zemine göre en verimli, en adil şekilde nasıl icra edileceğini planlar (teknik, ilim, organizasyon). Beraber çalışabilmek; naklin ruhunu aklın disipliniyle birleştiren, vahyin muradını yeryüzünde akılla inşa eden yüksek bir şuur halidir. İtikadî dengenin amelde tecelli ettiği bu makam, hakiki ve kalıcı olan başarıdır.
“Beraber Çalışabilmek”, Mâtürîdî kelâmındaki kesb mefhumunun içtimaî düzlemdeki en muhteşem tezahürüdür. Kul fiili kalben diler ve bedenen yönelir (kesb eder), Allah Teâlâ ise o fiili halk eder (yaratır). Kul çalıştıkça, ürettikçe bir medeniyet inşa edilir. Mâtürîdîlik ataleti ve tembelliği reddeder.
“Beraber çalışabilmek”, şahsi kesb unsurlarının bir araya gelerek “kolektif bir kesbe” dönüşmesidir. Fabrikada, tarlada, laboratuvarda veya fikir masasında insanların iradelerini ortak bir gayeye kanalize etmesi, yeryüzünün imarı vazifesidir. Kullar kesb eder, didinir, üretir; Allah da bu kolektif emeğe bereket ve başarı ihsan eder. Dolayısıyla gerçek başarı; iradeyi hayata aksettirip toplum refahını, huzurunu ve adaleti inşa etmektir.
Netice-i Kelâm
Hanefî-Mâtürîdî itikadı, bütünleştirici; ameli ve aklı merkeze alan dinamik bir hüviyete sahiptir.
İnsanlığın bir araya gelmesi hilkatin gereği, bir arada durması aklın hikmeti, beraberce üretime ve hayra yönelmesi ise imanın ve marifetin en mukaddes meyvesidir.
Toplulukların bir araya gelmesi aklın muktezası (Doğru düşünme, Hakikati arama, Mesuliyet Şuuru), bir arada kalması naklin nizamı (naklî delillerin (Kur’an ve Sünnet’in) kendi içindeki bütünlüğü, düzeni, birbiriyle olan uyumu ve sarsılmaz yapısı), beraberce hayra yürümesi ise bu iki mizanı tam bir dengeyle buluşturan hikmetin başarısıdır (derin bilginin, eşyanın hakikatine vakıf olmanın ve doğru kararların hayat pratiğinde en hayırlı ve kalıcı sonuçları vermesi).
Bir araya gelmek iradenin uyanışı, bir arada bulunmak iradenin nizamla terbiyesi, beraber çalışıp üretmek ise kulun kesbi ile ilâhî rızanın buluştuğu hakiki başarı destanıdır.
Temel Birlik ve Bağ Mefhumları
- İntisap: Bir yere, bir düşünceye, ilkeye veya Yaratıcı’ya bağlanma, ait olma ve mensup olma hali. İman; insanın Halık’ına (Yaratıcı) intisabıdır.
- İttihad: Birleşme, birlik olma, ayrı unsurların aynı gayede kenetlenerek tek vücut haline gelmesi.
- İttifak: Anlaşma, uzlaşma, el birliği ve güç birliği yapma.
- İrtibat: Bağlantı, ilişki, iki veya daha fazla unsur arasındaki manevi/zikri bağ.
- Teâvün: İki veya daha fazla kişinin ya da varlığın birbirine yardım etmesi, iş birliği yapması. Zor günlerinde birbirini koruması, kollaması, ortak hareket etmesi.
- Rabıta: İki şeyi birbirine bağlayan ip, bağ veya sevgiyi/fikri diri tutan vesile.
- Kesb: Rızık temin etmek için çaba harcama ve emek verme. Maddi veya manevi bir kazanç elde etme.
- Uhuvvet: Kardeşlik. Dinî ve manevi bağlar üzerine kurulan samimi birliktelik.
- Vahdet / Vahdet-i İtikad: İnanç birliği. İnançta tevhidi yakalama ve aynı temel esaslara kalben inanma hali.
- Vahdet-i İçtimaiye: İçtimai birlik, sosyal dayanışma ve birliktelik ruhu.
Yaratılış ve Hakikat Mefhumları
- Hilkat: Yaratılış, fıtrat, insanın doğuştan getirdiği yapı ve varoluş gayesi.
- Veche: Yüz, yön, açı, bakış açısı veya bir meselenin boyutu/tarafı.
- İtikadî: İnançla, akaidle ve imanın esaslarıyla ilgili olan.
- İhlas: Saf olmak, temizlenmek, samimi davranmak ve işleri sadece Allah rızası için yapmak
- Şuur-u İmanî: İmanın kazandırdığı idrak, derin farkındalık ve basiret.
- Ünsiyet: Alışkanlık, yakınlık, dostluk ve yabancılık hissinin ortadan kalkması.
- Esma-i İlâhiye: Allah’ın tecelli eden güzel isimleri. Bütün varlıkların ortak noktada buluştuğu ilahi nakışlar.
- Hikmet: İnsanın hakikati bilmesi, akıl yoluyla doğruyu bulması ve adaletli davranması-Allah’ın her şeyi kusursuz bir düzen ve fayda gözeterek yaratması
Birlikteliğe Engel Olan / Zıt Mefhumları
- Adavet: Düşmanlık, kin ve husumet duyma.
- Şikak: Uyuşmazlık, ayrılık, bozuşma ve nifak çıkarma.
- Nifâk: İki yüzlülük, birliği ve kardeşliği içten içe bozan nifak tohumu.
- Cüz’î Nazar: Olaylara ve insanlara dar, bencil, fani ve sınırlı bir açıdan bakış.
- Küllî Nazar: Meselelere imanın kazandırdığı geniş, kapsayıcı ve hakikat merkezli bütüncül bakış.
