Sınırlarımızı Muhafaza Etmek

İnsan Kalabilmenin Muamması: Küresel Kuşatmada Dengeyi Korumak

Modern çağın getirdiği ahlakî, iktisadî, ruhî ve içtimaî krizler karşısında, İslami ilkeler rehberliğinde Müslüman şahsiyetimizi muhafaza ederek muvazenemizi bozmadan nasıl insan kalabiliriz?

Evet, insan olmanın ve insan kalabilmenin, sınır boylarında nöbet tutmak gibi zor olduğu bir zamandayız. Sistem, ideolojiler ve ortam bizi sürekli bir tarafa savurmak istiyor. Ancak unutmamalıyız ki; imtihanın çetinliği, cüz’î iradenin değerini artıran bir unsurdur. Sistem ne kadar kuşatıcı olursa olsun, kalbimizin mülkiyeti hala bizim elimizdedir.

Aklımızı fani dogmalara ipotek etmediğimiz, amellerimizi menfaatlere feda etmediğimiz, sevdiklerimizi putlaştırmadığımız ve kendi nefsimizin firavunlaşmasına izin vermediğimiz müddetçe, bu sosyolojik ve psikolojik fırtına bizi kökümüzden sarsamaz. İmam Azam’ın duruşu, İmam Mâtürîdî’nin aklı bize fener olmalıdır: Zira Hanefî fıkhı, amellerimizi nefsin ve sistemin esaretinden kurtaran tavizsiz bir ahlaki zırh; Mâtürîdî akaidi ise zihnimizi sahte ideolojilerin tahakkümünden koruyan hür bir akıl sunar. Çevre ne kadar bozulursa bozulsun, mümin kendi içindeki tevhid evini dik tutmakla mükelleftir. Anahtarı teslim etmeyin; denge, sizin iradeli ve vakarlı duruşunuzda gizlidir.

Dış dünya, sistemler ve ideolojiler ne kadar yozlaştırıcı olursa olsun, insanın kalbi ve iradesi kendi elindedir. Muvazeneyi muhafaza etmek pasif bir kabulleniş değil; akla, adalete ve inanca dayalı aktif ve şuurlu bir duruş halidir. İnsan, dışarıdaki fırtınaya rağmen kendi iç dünyasındaki inanç ve ahlak kalesini sağlam tutmakla mükelleftir.

İnsan, “eşref-i mahlûkât” (yaratılmışların en şereflisi) makamına namzettir. Aynı zamanda “esfel-i sâfilîn” (aşağıların en aşağısı) derekesine düşmeye de meyyâl bir varlıktır. Ancak bu şeref ona peşinen verilmiş statik bir lütuf değil, ilahî sır olarak cüz’î iradesi ile sınanacağı çetin bir imtihandır. İnsan; salt itaat ve nurdan ibaret olan melekler ile salt içgüdü ve maddeden ibaret olan hayvanlar arasında eşsiz, fakat bir o kadar da tehlikeli bir çizgide durur. Ona hem ilahî hakikatleri kavrayıp Allah’ın (c.c.) rızasına erebileceği, dünya ve ahiret hakikatlerine riayet edeceği bir akıl ve ruh, hem de onu sürekli toprağa, hazza ve bencilliğe çeken bir nefis bahşedilmiştir. Varoluşun asıl ağırlığı da işte bu iki zıt kutup arasında her an bir seçim yapmak zorunda oluşumuzdan kaynaklanır.

İnsanın kendi içinde barındırdığı bu muazzam potansiyel (meleklerden üstün olabilme istidadı ile hayvandan daha aşağı düşebilme meyli), onu varoluşsal bir muamma haline getirir. Bugün, sadece başkalarının sınır ihlalleriyle veya kendi nefsimizin tuzaklarıyla savaşmıyoruz; aynı zamanda insan kalabilmenin, İslami ve ahlaki ölçüler içerisinde dengede durabilmenin her zamankinden daha zor olduğu küresel bir kuşatma altındayız.

Sosyolojik çözülmenin, psikolojik buhranların, iktisadi vahşetin, siyasi kutuplaşmaların, derin bir epistemik kriz üreten eğitim sisteminin ve insanı sadece “tüketen bir nesne” kılmak isteyen ideolojilerin tahakkümü altındayken “insan kalabilmek ve dengede durabilmek” için Hanefî-Mâtürîdî çizgisinin akıl, fıkıh ve basiret ilkelerine sığınmak zorundayız.

Bu küresel fırtınada nirengi noktamızı kaybetmeden dengede kalabilmenin pratik ve entelektüel yollarını beş ana başlıkta toplayabiliriz:

1. Epistemik Hicret: Zihni İdeolojilerin Tahakkümünden Korumak

Bugünkü modern eğitim sistemleri ve seküler/küresel ideolojiler, insanı “vahiyden ve fıtrattan kopuk, sadece üreten ve tüketen bir organizma” olarak kodlamaktadır. Bu durum toplumda derin bir psikolojik ve içtimai yabancılaşmaya sebep olmaktadır.

Dengede Kalmanın Yolu: Mâtürîdî kelamı bize aklın hürriyetini işaret eder. Dengede kalmak için ilk şart, zihni bu küresel propagandanın işgalinden korumaktır. Buna bir nevi “zihnî hicret” diyebiliriz. Eğitim sisteminin veya popüler kültürün önümüze koyduğu şablonlara, siyasi ve felsefi akımların yönlendirmelerine, medyanın dayatmalarına dikkat etmek zorundayız. Hakiki bilgi ile algı operasyonlarını ayırt edemeyen bir akıl, modern ideolojilerin puthanesinde köle olmaktan kurtulamaz.

2. İktisadi Vahşete Karşı Kanaat ve Helal-Haram Hassasiyeti

İçinde yaşadığımız iktisadi düzen, insanı “ne kadar tüketirsen o kadar değerlisin” illüzyonu ile kandırmaktadır. Paranın, konforun ve statünün putlaştırıldığı bu çağda, insan nefsini muhafaza etmek en zor imtihanlardan biridir. Kanaat: tüketim vahşetine karşı cüz’î iradeyle barikat kurmaktır. Kanaat; lüks ve statü hırsıyla başkalarının terazisinde küçülmeyi engelleyen, nefsin istismarcı temayüllerine dur diyen fıkhî bir frendir.

Dengede Kalmanın Yolu: Hanefî fıkhının temel prensibi olan “helâl-haram” şuurunu estetik ve ahlaki bir hayat tarzına dönüştürmektir. Fıkıh, sadece neyin helal-haram olduğunu söylemez; nefsin hırslarına karşı nereye barikat kuracağımızı da öğretir. Ekonomik şartlar ne kadar zor olursa olsun, lüks ve konfor hırsıyla kul hakkına girmemek, liyakati çiğnememek ve sevdiklerimizin rızkına haram bulaştırmamak dengenin iktisadi direğidir. Kanaat, pasif bir fakirliğe tahammül göstermek değil; küresel kapitalizmin tüketim kırbacına karşı cüz’î iradeyle verilmiş muazzam bir bağımsızlık savaşıdır.

3. Sosyolojik ve İçtimai Çözülmeye Karşı Dostluk Halkaları

Bugün sosyolojik olarak yalnızlaşan, aile bağları kopan ve kalabalıklar içerisinde kaybolan bir toplumda yaşıyoruz. Siyasi kutuplaşmalar, felsefi akımlar, -izmler insanların birbirine olan itimat ve sevgisine menfi tesir ediyor. İnsan, sosyal bir varlık olarak bu yalnızlık içinde savrulmaya çok müsait bir hale geliyor.

Dengede Kalmanın Yolu: İslam, tek başına bir dindar hayat veya insanlardan kaçarak yaşanacak bir mistisizm emretmez. Dengede kalmak için, akıl ve ahlak zemininde buluşmuş, birbirine hakkı ve sabrı tavsiye eden, nefsini putlaştırmamış erdemli dostluk halkaları (içtimai kaleler) inşa etmek gerekir. Aileyi korumak, akrabalık bağlarını (sıla-i rahmi) modernitenin tüm yıkıcılığına rağmen yaşatmak, içtimaî kutuplaşmaların tesirlerine karşı tedbirli ve dirençli olmak, ayrıca her anlayıştan, fırkadan insana adaletle ve sevgi ile mesafeli muamele etmek huzurumuzu dengede tutar.

4. Siyasi ve Sosyal Kutuplaşmalarda “Adalet Terazisini” Korumak

Siyasi gerilimlerin, güç savaşlarının ve ideolojik kamplaşmaların insan ruhunu kirlettiği, öfke ve nefret kültürünü beslediği bir vasattayız. Gücü eline geçirenin diğerini ezdiği bu ortam, insanı adaletten saptırmaya çok elverişlidir.

Dengede Kalmanın Yolu: Mâtürîdîliğin bayraktarlığını yaptığı adalet ilkesine sarılmaktır. Ayet-i kerimede buyrulduğu gibi: “Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsizliğe sevk etmesin.” (Mâide, 8). Dengeli insan; hem kendini tanıyan hem de muhataplarının farklılıklarını bilen, aynı düşünce sisteminde oldukları kişiler bile haksızlık yaptığında “Bu yanlıştır” diyebilen; kendisi ile aynı zihin dünyasında olmayan doğru bir şey yaptığında ise onun hakkını teslim edebilen kimsedir. Güç, menfaat ve siyaset rüzgarına göre eğilip bükülmeyen bir adalet terazisine sahip olmak, bu çağda insan kalabilmek için elzemdir.

5. Psikolojik Buhranlara Karşı “Zikir ve Tevhid” Kalkanı

Modern insan, geleceğin belirsizliği, geçim kaygısı ve varoluşsal boşluk yüzünden derin bir anksiyete ve depresyon sarmalındadır. Ruhlar paramparçadır.

Dengede Kalmanın Yolu: Değiştirmeye gücümüzün yetmediği şartlar karşısında tedbirleri alıp dinimizin vazettiği muazzam zikirleri (Lâ ilâhe illallah, Allahu ekber, Subhânallah, Elhamdülillah, Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh) dilimizden kalbimize indirmektir. İnsanı fânilerin esiri olmaktan koruyan muazzam zırhlar, kadim zikirlerin temsil ettiği köklü hakikatlerde gizlidir. Bu zikirler, aynı zamanda nimeti ve başarıyı vesileden (puttan) değil, Allah’tan c.c. bilerek kulun minnetini, yani gerçek şükrü doğru adrese teslim etmesini sağlar.

Küllî iradenin mutlak egemenliğini, kâinattaki tek güç sahibinin Allah olduğunu bilmek, insanı çağın getirdiği gelecek kaygısından ve ümitsizlik girdabından korur. Psikolojik dengenin sırrı, teslimiyettedir. Olayların yatay boyutundaki kaosa bakıp sarsılırken, dikey boyuttaki ilahî takdire bakıp sekine (huzur) bulmaktır.

Emanet Mülke Sınır Çizmek: İrade, Değer ve Kalbin Muhafazası

İnsanın bu hayattaki en büyük yanılgılarından biri, kendi iç dünyasının anahtarını başkalarının cebine koyması ve sonra da içeride çıkan yangınlar için o anahtarı verdiklerini suçlamasıdır. Halbuki hakikat gün gibi ortadadır: Mesele seni üzenlerde değil, mesele onlara seni üzecek kadar değer vermende, yani sınırları kendi elinle ihlal ettirmendedir. Bu farkındalık sadece modern psikolojinin bir keşfi değil; aklın, hukukun ve inancın asırlardır ilmek ilmek işlediği bir insanlık, irade ve basiretin beyanıdır.

İrade, Sebep-Müsebbib İlişkisi ve Kalbin Muhafazası

Kelam ve inanç düşüncesinin en belirgin vasfı, insanın cüz’î iradesine ve dolayısıyla sorumluluğuna yaptığı büyük vurgudur. İnsan, kendi amellerini kendi özgür seçimiyle inşa eder. Bir başkasının bize haksızlık etmesi, onun iradesinin kötü bir seçimidir ve hesabı ona aittir. Ancak o haksızlığı günlerce, aylarca içimizde büyütmek, o kişiyi hayatımızın ve zihnimizin merkezine koymak bizim kendi irademizin bir seçimidir.

İnanç penceresinden bakıldığında, fani bir kula, onun sözlerine ve tavırlarına hayatımızı altüst edecek düzeyde bir “mutlak değer” atfetmek, kalbî planda bir denge bozukluğuna işaret eder. Varlığın mutlak bağlılığını fani olana yönelten bir kalp, o faninin sarsıntılarıyla yıkılmaya mahkûm bir masiva esaretine düşer. Mahlukattan beklentiyi kesmek, en büyük zenginlik ve en huzurlu kaledir. Kul kusurludur, zalim ve nankör olabilir; insan kalbini mutlak manada sadece Allah’a c.c. bağlamalıdır ki, fani olanların sarsıntılarıyla yıkılmasın.

“Zarar” İlkesi, Mülkiyet ve Nefsin Hakları

Meseleyi amelî boyuta ve hukukun genel ilkelerine taşıdığımızda karşımıza muazzam bir mantık zinciri çıkar. Hukuk, insanın nefsine yarar ve zararı olan şeyleri bilmesidir. Bu bilme hali sadece şeklî kurallardan ibaret olmayıp, kulun ruh ve beden bütünlüğünü korumayı da hedefler. Fıkıh kaidelerinin başında şu ilke gelir: “Zarar ortadan kaldırılır” ve “Zarara zararla karşılık verilmez.”

Bir başkasının hatası yüzünden kendi ruhunu cezalandırmak, hukukun koruma mantığına aykırıdır. Bir başkası size zarar verdiğinde, sizin ona hak ettiğinden fazla değer vererek kendi kendinizi yıpratmaya devam etmeniz, zararı kendi elinizle büyütmeniz ve nefsinize zulmetmeniz demektir. Sizin ruhunuz ve akıl sağlığınız, size emanetir. Emanete zarar gelmesini engellemek sizin vazifenizdir. Sizi üzen, sınırlarınızı çiğneyen saikler ve insanlarla aranıza mesafe koymak, onlara verdiğiniz değeri kısıtlamak, ruhunuzdaki kötülüğü ve zararı defetmenin ta kendisidir. Beden ve akıl sağlığını birer “emanet” olarak görmek, kişiyi yıkıcı suçluluk psikolojisinden korur ve kendisini savunması için meşru bir zemin hazırlar. Sınır koymak, saikleri ve insanları hayatımızda hak ettikleri yere konumlandırmak bir bencillik değil, bilakis emanete sahip çıkma mesuliyetinin ve ruhî adaletin bir gereğidir.

Hikmetin Dili: Bakkal ve Sarraf

Bu hakikati kalbe fısıldayan şahane bir menkıbe anlatılır:

Eski zamanlarda bir derviş, uğradığı haksızlıklar ve insanların vefasızlığı yüzünden derin bir kedere kapılır. Her kime değer verdiyse canı yanmış, kime kapısını açtıysa evi talan edilmiştir. Dönemin arif bir zatına gidip dert yanar: “Efendim, insanlar beni çok kırıyor, ruhum paramparça. Ne yapsam bu acıyı dindiremiyorum?”

Arif zat, dervişin eline parlak ama değersiz görünen bir taş verir: “Git bunu mahalledeki bakkala götür ve ne kadar edeceğini sor” gel der. Bakkal bakar ve “Buna en fazla bir ekmek veririm, çocuk oynar” der. Derviş geri gelir.

Bu kez arif zat, “Şimdi bunu al ve şehrin en bilgili-tecrübeli sarrafına götür” der. Derviş sarrafa gittiğinde, sarraf bu nesneyi büyüteçle inceler, heyecanlanır ve “Bu nadide bir elmastır, buna benim tüm servetim yetmez” der.

Derviş hayretle geri döndüğünde arif zat ona şu dersi verir: “Evladım, bakkala da sarrafada aynı taşı götürdün. Her ikisininde bakış açısı ve değer atfetmesi kendi mesleğine bilgisine göre oldu. Sen bugüne kadar kalbini, onun değerini bilmeyen bakkallara çırak ettin. Seni üzenler elmasın değerini düşürmedi; sen elması bakkal tezgahına bırakıp sarraf muamelesi bekledin. İncindiğin yer, dünyaya ve fani insanlara sarraf değeri biçtiğin yerdir.”

Gönül dünyasının mimarları da insanın kendi değerini bilmesi ve sınırını çizmesi gerektiğini şu vurucu sözle özetler: “Bir insanın seni incitmesine izin verdiğin kadar incinirsin. Sınırını çizmeyen, sitem etmeye hak kazanamaz.”

Küllî ve Cüz’î İrade Kıskacında Dünya İmtihanı ve Sabrın Hakikati

Dünya hayatının bir imtihan sahnesi olması, cüz’î irade (insanın seçimi) ile küllî irade (mutlak takdir) arasındaki o hassas dengede gizlidir. Küllî irade, hayatın bizim seçemediğimiz çerçevesini çizer; karşılaşacağımız insanları ve onların bize ne yapacağını biz seçemeyiz. Birinin gelip bizi sırtımızdan vurması veya kalbimizi kırması, o şahsın kendi cüz’î iradesiyle işlediği bir zulümdür; ancak bizim açımızdan bu durum, önümüze koyulan imtihanın “malzemesi” ve “dekoru”dur.

Olayın saiklerine, faillerine takılıp kalmak, imtihanda soru kağıdını hazırlayanı unutup mürekkebe öfkelenmeye benzer. Küllî irade karşısındaki olgunluk, “Bu kul bir sebeptir, bu hadise ise benim sabrımı ve değer terazimi ölçen bir imtihan aracıdır” diyebilmektir. Karşılaştığımız olay elimizde değildir, fakat o olaya verdiğimiz tepki, o acıyı içimizde nasıl işlediğimiz ve o insana bundan sonra ne kadar alan açacağımız tamamen cüz’î irademizin elindedir.

İşte bu noktada sabır devreye girer. Sabır, modern dünyanın zannettiği gibi pasif bir boyun eğme, edilgen bir katlanma veya eziklik değildir. Gerçek sabır, cüz’î iradenin, küllî irade tarafından önümüze koyulan zorlu sahnede yönünü kaybetmemesi, vakarını ve dik duruşunu muhafaza etmesidir. İnsan, cüz’î iradesiyle fani olduğu tescillenmiş bir kula “asla sarsılmaz” muamelesi yaparsa, sistemin ilahî yasalarına karşı gelmiş olur. Sistem de ona fâniliğin tokadını vurur; sabır ise bu tokat karşısında savrulmayıp aklın ve ruhun sarsılmazlığını koruma iradesidir.

Cüz’î İradeyi Doğru Kullanarak Sınır Çizme Yöntemleri

Ruhumuzu ve haklarımızı fânilerin tahribatından muhafaza etmek için pratik hayatta uygulayabileceğimiz köklü yöntemler şunlardır:

• Kalbe Vize Uygulaması: Ruhunuza giren insanların his dünyanızı talan etmesine izin vermemeliyiz. Sınır çizmek kabalık değil, mülkün emanetçisi olarak kapıya bir kontrol mekanizması koymaktır.
• Mesafe Hukuku: Bizi sürekli değersizleştiren, huzurumuzu baltalayan kimselerle aranıza mesafe koymalıyız. Selamı sabahı kesmeden, sadece paylaştığınız alanı, zamanı ve duygusal derinliği azaltmak ruhunuzdaki zararı defetmenin ta kendisidir.
• Kulluk Seviyesi: Muhatap olduğumuz herkesin yanılabileceğini, nefsine yenilebileceğini baştan kabul etmeiyiz. Onlara hak ettikleri insani değeri vermeli ancak ilahî bir kusursuzluk atfetmemeliyiz. Beklentiyi kul seviyesine indirdiğimizde, irademiz onların hataları karşısında şoka girmez.
• “Hayır” Demenin Gücü: Başkalarını memnun etmek adına kendimize (bize emanet edilen nefse) zulmetmek ahlakî bir erdem değil, irade zafiyetidir. Kendi haklarımızı ve ruh sağlığımızı çiğneyecek taleplere net bir adanmışlıkla “Hayır” demeliyiz.

Akıl ve Akıllı Olmak ile Mevzu Arasındaki Alaka

Akıl; iyi ile kötünün, yararlı ile zararlının ayırt edilmesi için insana bahşedilmiş en büyük koruyucu nimettir. İnsanlara hak ettiğinden fazla değer verip kendi ruhumuzu telef etmek bir “akıl tutulmasıdır”.

Akıllı olmak; her gülümseyenin dost, her sessiz kalanın masum olmadığını bilmektir. Kalbi temiz tutarken aklımızı da daima açık tutmaktır. Değişmeye mahkûm bir kula sanki hiç değişmeyecekmiş gibi mutlak bir güven kaynağı muamelesi yapmak akıl dışıdır.

Akıl, faniye hak ettiği kadar değer biçer. Aynı zamanda akıl, pratik bir kâr-zarar analizi yapar. Kendini bile bile ateşe atmak veya ruhuna zarar veren bir yangını izlemek akıllı bir insanın harcı değildir. Akıl direksiyonda olduğunda, karşı taraftan gelen vefasızlık darbesi karşısında savrulmaz; hadiseyi dikey boyutta okur ve iradeyi vakara yönlendirir.

Şirke Varacak Düzeyde Kutsama Psikolojisinin Analizi

Farklı ideolojik, felsefi veya dini zeminlerden gelen fertlerin, liderlerin, komutanların veya önderlerinin kutsanması, hatasız addedilmesi akıl ve inanç ilkeleri açısından oldukça derin bir patolojidir. Her varlığı kendi hakikat sınırları içinde konumlandırmak adaletin gereğidir; bir faniyi kusursuzlaştırmak ise aklın ve iradenin devredışı kalmasına yol açar.

Bu sapmanın temelinde “Kritik Düşüncenin İptali” ve “Mesuliyetin Devri” yatar. İnsanlar, müesseseler, sistemler karşılık veremeyeceğinizi, onlara zarar veremeyeceğinizi ve intikam alabilecek biri olmadığınızı anladıklarında sizi kullanmaya başlayabilir. Bu durum sizi sevmediklerinden değil, sonuçlarından korkmadıklarından kaynaklanır. Sürekli anlayış gösteren, her şeyi sineye çeken ve sınır koymayan insanlar; zamanla iyi insan olarak değil, kullanılabilir insan olarak görülürler. Karşılarında bedel ödetebilecek bir irade gördüklerinde çizgiyi aşmamaya dikkat ederler. Nefsin, şeytanın ve batıl itikatlerin-düşüncelerin talimatıyla İslam hukuk ilkelerini ihlal edip (yalanı, hırsızlığı, haksızlığı vs.) meşru görmek, itikadî ve zihnî bir sapma ve felakettir.

Zikirler Işığında Huzur ve Gerçek Şükür

İnsanı fânilerin esiri olmaktan koruyan muazzam zırhlar, kadim zikirlerin temsil ettiği köklü hakikatlerde gizlidir. Bu zikirler, aynı zamanda nimeti ve başarıyı vesileden(puttan) değil, asıl kaynaktan bilerek kulun minnet ahlakını, yani gerçek şükrü doğru adrese teslim etmesini sağlar:

• Lâ ilâhe illallah: Bir ret ve bir kabulle başlar. Kalbe sızan, mutlaklaştırılan sahte otoriteleri kalpten, zihinden süpürmektir. Bu zikri söyleyen akıl, yeryüzündeki hiçbir fâninin önünde zihnen diz çökmeyeceğini ilan eder.
• Allahu ekber: Kâinattaki tüm güç ve karizma hiyerarşilerini yerle yeksan eden bir ölçüdür. Allah’ın azameti idrak edildiğinde, yeryüzündeki en dahi liderin cüssesi bir kum tanesinden daha küçük kalır. Fânileri dev aynasında görme yanılgısını yıkar.
• Subhânallah: Kusursuz olanın sadece Allah c.c. olduğunu, O’nun dışındaki her varlığın noksan, hatalı ve kusurlarla malul olduğunu ilan eder. Önderlerin eleştirilemez ilan edilmesini engelleyen bir emniyet supabıdır.
• Elhamdülillah: Nimeti ve başarıyı vesileden değil, asıl kaynaktan bilmektir. “O olmasaydı yok olurduk” söylemi, aracıya tapınma eğilimidir. Gerçek şükür, vesileye teşekkür edip mutlak minneti sadece Allah’tan hasretmektir.
• Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh: Gücü fânide görme patolojisini yıkar. Fânilerdeki hususiyetler kendilerinden menkul değildir; emanettir. Kul sadece bir perdedir, asıl güç sahibi mutlak olandır.
• Hasbünallahu ve ni’mel vekîl (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir): İnsanın fanî kurtarıcılara sığınma zafiyetini tedavi eder. Fâni olan çiğ süt emmiştir, yanılır, kandırır, şaşırtır ve her halükarda ölür. Müslümanlar bu zikri zorlukla karşılaştıklarında, bir haksızlığa uğradıklarında, korku, endişe veya çaresizlik hissettiklerinde doğrudan Allah’ın koruyuculuğuna ve yardımına sığınmak için okur.
• Lâ ma’bûde / Lâ maksûde illallâh: Hayatın merkezini şaşırmayı engeller. Bir şahsın veya ideolojinin rızasını ve ölçülerini İslâm hukukun ve ahlakın önüne koymak, o şahsı veya ideolojiyi gaye edinmektir. Halbuki ma’bûd da maksûd da sadece Allah’ tır..

Özün Özü: İhlas Suresi

Tevhid inancının en net ve tavizsiz özeti olan İhlas suresi, kalbi ve zihni tüm fani bağımlılıkların tortularından temizler. Surede Cenâb-ı Hakk’ın birliği ve en mühim sıfatları gayet veciz bir şekilde beyân edilir. Surenin esasları, putlaştırma psikolojisini, şirki kökünden reddeder:

• Teklik (Ehad): Allah tektir, benzersizdir. Her hangi bir figürü “alternatifsiz” görmek, Allah’a ortaklık atfetmektir.
• Muhtaç Olmamak (Samed): Herkesin Allah’a c.c. muhtaç olduğu, Allah’ın ise kimseye muhtaç olmadığı hakikatidir. İnsanın bir faniye sığınılacak mutlak bir kale gibi bakması bu esasa aykırıdır. Kendisi muhtaç olan, başkasına mutlak sığınak olamaz.
• Soy ve Bağdan Münezzeh Olmak: Allah c.c. doğurmamış ve doğmamıştır. Allah, bütün ke­mal sıfatlarıyla muttasıf olduğu gibi, noksan sıfatlardan da uzaktır.
• Denksizlik (Küfüv): Hiçbir şey Allah’a c.c. denk değildir. Bir fâninin ilkelerini İslam ilkelerinin önüne koymak, o faniyi mutlak otoriteye denk tutmaktır. Kimsenin hatırı, hakikatin sınırlarını çiğnemeye mazeret olamaz.

Duygulardaki Aşırılıkların Sebep Olduğu Felaketler

Sevgide, güvende ve muhabbette ölçüyü kaçırmak, aklın ve hukukun sınırları dışına çıkıldığında yıkıcı badirelere yol açar:

• Fert Boyutu: Cüz’î irade feda edilir, akıl felç olur ve ahlaki çürüme başlar. Kutsanan figürün zaafları ortaya çıktığında derin bir varoluşsal şok ve kimlik kaybı yaşanır.
• Aile Boyutu: Bir yapıya, öğretiye ya da lidere duyulan bağlılık, bireyin kendi ailesiyle olan bağlarını kopardığında veya onlara üstün tutulduğunda, normal şartlarda sarsılmaz kabul edilen “anne-baba hakkı” ya da “aile içi şartsız sevgi” gibi mefhumlar zarar görmeye başlar. Mevzuların yapıcı bir şekilde konuşulamaması, ev içindeki günlük sohbetleri bile birer tartışma ve kavga zeminine taşır. Aile fertleri birbirlerini “anlamak” yerine, birbirlerine kendi bağlandıkları yapının, öğretinin veya liderin doğrularını “dayatmaya” başlarlar. Bu da ortak dilin kaybolmasına yol açar. Güvenin bittiği, kavgaların süreklilik kazandığı ve aidiyetlerin yarıştığı bir ortamda hisî kopuş başlar. Bu durum zamanla fizikî ayrılıklara, küslüklere ve köklü aile yapılarının tamamen dağılmasına (boşanmalar, evden uzaklaşmalar, bağları tamamen koparma) kadar varır.
• Toplum Boyutu: Ortak akıl zemininden kopulur. Toplum, birbirine düşman kutuplara ve getolara bölünür; liyakat ölür.
• Devlet Boyutu: Sadakat devlete ve hukuka değil, şahsa, gruba veya ideolojiye feda edilir. Bu hal kamu düzenini felç eden paralel yapılanmalara, liyakat krizlerine ve nihayetinde ihanete zemin hazırlar.
• İnsanlık Boyutu: Eleştirel düşünce yok edilir, dogmatizm ve engizisyon zihniyeti hortlar. Tarih boyunca yaşanan katliamlar ve kör savaşlar, bu tür mutlaklaştırma krizlerinin küresel yansımalarıdır.

Modern Putlar, Sevgi ve Vefa

Modern çağın putları ille de taştan yontulmuş değildir. Kitleler; Karizma ve Lideri putlaştırarak kör biate sürüklenir; Kurum ve Örgütleri putlaştırarak aklını devre dışı bırakır; İdeolojileri putlaştırarak dogmatizme saplanır; Konfor ve Parayı putlaştırarak modern çağın sinsi şirkiyle ahlakını kaybeder.

Bu sahte sevgilerin en belirgin vasfı mesuliyetsiz olmasıdır. Bedeli ödenmeyen, eyleme dökülmeyen ve sevilene hakkını iade etmeyen kuru iddialar, aslında sevgi maskesi arkasında yükselen birer nefis putudur. İnsan, sevgi kavramının arkasına saklanarak kendi menfaat ve hırslarını ilahlaştırır. Bunun panzehiri ise vefadır. Vefa; kuru bir muhabbet beyanı değil, sevilene hakkını teslim eden, sorumluluk yüklenen, zor zamanda sırt dönmeyen ve ahlak hudutlarına sadık kalan ameli bir asalettir.

Kuşatılmış Çağda Dengede Kalabilmek:

Sosyolojik çözülmenin, psikolojik buhranların, iktisadi vahşetin ve ideolojilerin tahakkümü altındaki günümüz dünyasında insan kalabilmek bir sınır boyu nöbetidir. İnsanın kendisi de nefsine uyabilir, şeytanın vesvesesine kapılabilir ve sevenlerinin temiz duygularını bir güç odağı gibi istismar ederek kendi içindeki firavunlaşmaya yenilebilir.

İradesini eline alan, kalbini fani olanın insafına bırakmayan ve değer terazisini adaletle kuran bir insanı, hiçbir fani fırtına kökünden sarsamaz. İsimler, rütbeler, unvanlar ve makamlar gelip geçicidir; hepsi tarihi, insani ve hukuki sınırları içinde değerlendirilir. Hanefi fıkhı ve Maturidi akaidi ile müvazene dairesinde düşünen ve amel eden bir insan için fâniler sevilir, sayılır ama asla kutsamaz.

İyiliğimizi ve merhametimizi kaybetmeyelim, ama tedbirsiz bir saflığı da erdem sanmayalım. Karşılarında bedel ödetebilecek bir irade duruşu gören nefsani eğilimler, çizgiyi aşmamaya dikkat ederler. Sınırlarını cüz’î iradesiyle koruyamayanlar, başkalarının sınırları ve kuralları altında yaşamaya mahkûm olurlar.

Birlikteliğin İtikadî Vechesi: İntisaptan İttihada