Enbiyâ-i İzâm, Ashâb-ı Kirâm, Sâdât-ı Kirâm, Rabbani Âlimler

Bu dört mefhum (kavram), İslam kültüründe ve tasavvuf geleneğinde çok derin saygı duyulan, farklı dönemlerde yaşamış rehber ve örnek şahsiyetleri ifade eder.

Enbiyâ-i İzâm (Yüce Peygamberler)

Kelime Anlamı: “Enbiyâ”, nebiler yani peygamberler demektir. “İzâm” ise azametli, büyük ve yüce anlamına gelir.

Dini Terim Anlamı: Allah’ın, insanlara doğru yolu göstermek, emir ve yasaklarını bildirmek üzere seçtiği bütün peygamberleri ve özellikle ulü’l-azm (azim ve kararlılık sahibi) peygamberleri ifade eder.

Kur’an-ı Kerim’de adı geçen Reygamberlerimiz:
- Hz. Âdem (a.s.): İlk insan, ilk peygamber ve kendisine bütün isimlerin öğretildiği, eşi Hz. Havva ile birlikte tüm insanlığın soyunu başlatan atasıdır.
- Hz. İdris (a.s.): İnsanlığa yazıyı, terziliği, astronomiyi ve iğne kullanmayı ilk öğreten, yüksek makamlara ulaştırıldığı Kur’an’da övülen peygamberdir.
- Hz. Nuh (a.s.): Ulül’azm peygamberlerin ilki olup, kavmini yüzlerce yıl bıkmadan dine davet eden, büyük tufandan inananları yaptığı gemiyle kurtararak insanlığın ikinci babası olan peygamberdir.
- Hz. Hûd (a.s.): Yemen bölgesinde yaşayan, devasa yapılar inşa etmekle övünen, güçlerine aldanıp azgınlaşan Âd kavmine gönderilmiş sabırlı peygamberdir.
- Hz. Sâlih (a.s.): Mucize olarak kayadan çıkan deveyi katlederek azgınlıkta sınır tanımayan Semûd kavmini uyararak hakka davet eden peygamberdir.
- Hz. İbrahim (a.s.): Tevhid inancının babası olan, Nemrut’un attığı ateşin kendisi için bir gül bahçesine döndüğü ve oğlu Hz. İsmail ile Kâbe’yi inşa eden ulü’l-azm peygamberdir.
- Hz. Lût (a.s.): Hz. İbrahim’in yeğeni olan, Sodom ve Gomore halkını sapkınlık ve ahlaksızlıklardan vazgeçirmek için ömrünü adayan peygamberdir.
- Hz. İsmail (a.s.): Hz. İbrahim’in büyük oğlu olan, babasının onu kurban etme imtihanında gösterdiği muazzam teslimiyetle bilinen ve Hz. Muhammed’in (s.a.v.) soyunun dayandığı peygamberdir.
- Hz. İshak (a.s.): Hz. İbrahim’in yaşlılık döneminde müjdeyle dünyaya gelen ikinci oğlu ve İsrailoğulları peygamber silsilesinin atası olan peygamberdir.
- Hz. Yakub (a.s.): Kur’an’da “İsrail” unvanıyla anılan, oğlu Hz. Yusuf’un hasreti ve evlat acısıyla gözlerini kaybeden ama sabrından ödün vermeyen peygamberdir.
- Hz. Yusuf (a.s.): Kardeşleri tarafından kuyuya atılan, köle olarak satılan ama iffeti, sabrı ve rüya tabir etme ilmi sayesinde Mısır’a maliye bakanı (aziz) olan güzellik ve sabır timsali peygamberdir.
- Hz. Şuayb (a.s.): Medyen ve Eyke halkını ticarette hile yapmamaları için uyaran, etkileyici konuşma yeteneğinden dolayı “Hatîbü’l-Enbiyâ” (Peygamberlerin Hatibi) olarak anılan peygamberdir.
- Hz. Musa (a.s.): Kendisine Tevrat verilen, Firavun’un zulmü altındaki İsrailoğulları’nı Kızıldeniz’i ikiye yararak kurtaran ve Tur Dağı’nda Allah ile doğrudan konuştuğu için “Kelîmullah” unvanını alan ulü’l-azm peygamberdir.
- Hz. Harun (a.s.): Hz. Musa’nın öz kardeşi olan, onun duası üzerine düzgün hitabeti ve konuşma yeteneği sebebiyle kendisine yardımcı ve vezir olarak seçilen peygamberdir.
- Hz. Davud (a.s.): Kendisine Zebur indirilen, hükümdar Câlût’u sapan taşıyla öldüren, elinde demirin mum gibi yumuşadığı ve çok güzel sesiyle (Davudi ses) bilinen hükümdar-peygamberdir.
- Hz. Süleyman (a.s.): Hem büyük bir peygamber hem de kuşların, rüzgarın ve cinlerin dilini bilen, yeryüzünün gelmiş geçmiş en büyük hükümdar-peygamberidir.
- Hz. Eyyûb (a.s.): Malını, evlatlarını ve sağlığını kaybetmesine rağmen bir an bile isyan etmeyen, İslam kültüründe “sabır” denince akla gelen ilk isimdir.
- Hz. Zülkifl (a.s.): Hz. Eyyûb’un oğlu olduğu rivayet edilen, sabrı, adaleti ve üzerine aldığı ağır dini-dünyevi sorumlulukları eksiksiz yerine getirmesiyle övülen peygamberdir.
- Hz. Yunus (a.s.): Bir balığın karnında mahsur kaldığında ettiği tövbe ve dua ile bilinen, hatasını anlayıp samimiyetle Allah’a yönelenlerin sembolü olan peygamberdir.
- Hz. İlyas (a.s.): İsrailoğulları’nın “Ba’l” isimli puta tapmasını engellemek için büyük bir tevhid mücadelesi veren, Hızır (a.s.) ile yolları kesiştiği rivayet edilen peygamberdir.
- Hz. Elyesa (a.s.): Hz. İlyas’ın vefatından sonra onun misyonunu devralarak İsrailoğulları’na doğru yolu gösteren ve Kur’an’da hayırla yad edilen peygamberdir.
- Hz. Zekeriyya (a.s.): Mescid-i Aksa’da görev yapıp Hz. Meryem’in hamiliğini üstlenen, ilerleyen yaşına rağmen samimi duasıyla kendisine Hz. Yahya müjdelenen ve kavmi tarafından şehit edilen peygamberdir.
- Hz. Yahya (a.s.): Hz. Zekeriyya’nın mucizevi şekilde doğan oğlu olan, Hz. İsa’nın çağdaşı ve müjdecisi sayılan, yüksek takvası ve şehadetiyle bilinen peygamberdir.
- Hz. İsa (a.s.): Babasız olarak Hz. Meryem’den doğan, beşikteyken konuşan, hastaları iyileştirip ölüleri dirilten, kendisine İncil verilen ve canlı olarak göğe yükseltilen ulü’l-azm peygamberdir.
- Hz. Muhammed (s.a.v.): Peygamberlik zincirinin son halkası (Hâtemü’l-Enbiyâ) olan, kendisine en büyük mucize Kur’an-ı Kerim indirilen ve bütün alemlere rahmet olarak gönderilen ulü’l-azm peygamberdir.

Ashâb-ı Kirâm (Güzide / Kerem Sahibi Sahabiler)

Kelime Anlamı: “Eshab” veya “Sahabe”, dost ve arkadaş demektir. “Kirâm” ise şerefli, ulu, cömert ve kıymetli anlamına gelir. Dini Terim Anlamı: Hz. Muhammed’i (s.a.v.) peygamberliği döneminde mümin olarak gören, onunla vakit geçiren ve yine mümin olarak vefat eden kişilerdir. İslam’ın ilk neslidir ve dini sonraki nesillere aktaran köprüdür.

Örnekler:
- Hz. Ebû Bekir (r.a.): Peygamberimizin en yakın dostu, hicret arkadaşı, ilk halife ve Aşere-i Mübeşşere’den olup sadakatiyle bilinen sahabidir.
- Hz. Ömer (r.a.): Adaleti, cesareti, devlet nizamındaki dehasıyla öne çıkan, ikinci halife ve Aşere-i Mübeşşere’den olan sahabidir.
- Hz. Osman (r.a.): Üçüncü halife, Aşere-i Mübeşşere’den olan, müthiş bir haya ve cömertlik sembolü olup zor zamanlarda ordunun neredeyse tamamını tek başına donatacak kadar malını İslam yolunda harcamış sahabidir.
- Hz. Ali (r.a.): Dördüncü halife, Aşere-i Mübeşşere’den olan, Peygamberimizin ilim şehrinin kapısı olarak nitelendirdiği, kahramanlığı ve adaletiyle tanınan şahsiyettir.
- Hz. Abdurrahman bin Avf (r.a.): Aşere-i Mübeşşere’den olan, ticaret dehasıyla Medine pazarında büyük bir servet kazanıp bu serveti defalarca İslam orduları ve muhtaçlar için infak eden cömert sahabidir.
- Hz. Sa’d bin Ebî Vakkas (r.a.): Aşere-i Mübeşşere’den olan, İslam uğrunda ilk oku atan, Kadisiye Zaferi ile İran’ın fethini gerçekleştiren büyük komutan ve sahabidir.
- Hz. Talha bin Ubeydullah (r.a.): Aşere-i Mübeşşere’den olan, Uhud Savaşı’nda vücudunu Peygamberimize siper ederek gelen oklara karşı elini feda eden “Yaşayan Şehit” unvanlı sahabidir.
- Hz. Zübeyr bin Avvam (r.a.): Aşere-i Mübeşşere’den olan, Peygamberimizin “Her peygamberin bir havarisi (yardımcısı) vardır, benim havarim de Zübeyr’dir” diyerek övdüğü cesur sahabidir.
- Hz. Ebû Ubeyde bin Cerrâh (r.a.): Aşere-i Mübeşşere’den olan, Peygamberimizin “Her ümmetin bir emini (güvenilir kişisi) vardır, bu ümmetin emini de Ebû Ubeyde’dir” buyurduğu Şam fatihidir.
- Hz. Said bin Zeyd (r.a.): Aşere-i Mübeşşere’den olan, Hz. Ömer’in eniştesi olup Mekke’de İslam’ı ilk kabul edenlerden ve ömrünü adaletle ibadete adamış sahabidir.
- Hz. Hatice (r.anhâ): Peygamberimize ilk inanan, sıkıntılı günlerinde ona hem maddi hem manevi olarak en büyük desteği veren ilk eşi ve kadın sahabilerin öncüsüdür.
- Hz. Bilal-i Habeşî (r.a.): İslam’ın ilk müezzini olan, köleyken ağır işkencelere maruz kalmasına rağmen inancından dönmeyen, sadakat ve sabrın sembolü sahabidir.
- Hz. Halid bin Velid (r.a.): Peygamberimizin “Seyfullah” (Allah’ın Kılıcı) unvanını verdiği, askeri dehasıyla hayatı boyunca hiçbir savaşı kaybetmemiş efsanevi ordu komutanıdır.
- Hz. Mus’ab bin Umeyr (r.a.): Mekke’nin en zengin genciyken Müslüman olup her şeyini geride bırakan, Medine’ye İslam’ı öğretmek için giden ilk muallim ve Uhud şehididir.
- Hz. Âişe (r.anhâ): Peygamberimizin eşi, İslam hukukunun, hadis ilminin ve sünnetin sonraki nesillere aktarılmasında en büyük rolü oynayan, ilmi otoritesiyle bilinen kadın sahabidir.
- Hz. Fatıma (r.anhâ): Peygamberimizin “Benden bir parçadır” dediği en sevgili kızı, sâdât neslinin annesi, iffet, edep ve sabrın zirvesindeki kadın sahabidir.
- Hz. Ammâr bin Yâsir (r.a.): İslam’ın ilk döneminde ailesiyle birlikte en ağır işkencelere göğüs geren, Medine’deki Mescid-i Nebevî’nin inşasında canla başla çalışan ilk Müslümanlardandır.
- Hz. Sümeyye bint Hayyât (r.anhâ): İslamiyet’i kabul ettiği için Ebu Cehil tarafından vahşice şehit edilen, İslam tarihinin ilk kadın şehidi olan kahraman sahabidir.
- Hz. Hamza (r.a.): Peygamberimizin amcası, “Allah’ın Aslanı” unvanıyla bilinen, İslam’ın ilk döneminde Müslümanlara büyük bir cesaret ve koruma sağlayan Uhud şehididir.
- Hz. Zeyd bin Hârise (r.a.): Peygamberimizin azatlı kölesi ogulları ve evlatlığı olan, Kur’an-ı Kerim’de adı açıkça geçen tek sahabi olup Mûte Savaşı’nda şehit düşen komutandır.
- Hz. Ca’fer-i Tayyâr (r.a.): Habeşistan’a hicret eden Müslümanların sözcülüğünü yaparak Necaşi’nin huzurunda İslam’ı muazzam bir hitabetle savunan, Mûte’de kollarını kaybederek şehit olan sahabi pehlivandır.
- Hz. Esma bint Ebî Bekir (r.anhâ): Hz. Ebû Bekir’in kızı, Sevr Mağarası’ndaki Peygamberimize gizlice yiyecek taşırken kuşağını ikiye bölüp bağladığı için “Zatü’n-Nitakayn” (İki Kuşak Sahibi) unvanını alan cesur kadın sahabidir.
- Hz. Umâre (Nesîbe bint Ka’b) (r.anhâ): Uhud Savaşı’nda eline kılıç ve ok alarak Peygamberimizi düşman saldırılarına karşı bizzat savaşarak koruyan cesur kadın sahabidir.
- Hz. Selman-ı Farisî (r.a.): Hakikati bulmak için İran’dan yola çıkan, Hendek Savaşı’nda Medine’nin etrafına hendek kazılması fikrini vererek şehrin kurtuluşunda büyük rol oynayan strateji uzmanı sahabidir.

Sâdât-ı Kirâm (Seyyidler / Alimler / Tasavvuf Önderleri)

Kelime Anlamı: “Sâdât”, seyyid kelimesinin çoğuludur; efendiler, önderler demektir. “Kirâm” yine şerefli ve ulu anlamına gelir. Kültür ve Tasavvuftaki Anlamı: Bu mefhum iki manada kullanılır:

Nesep Olarak: Peygamber Efendimiz’in soyundan (Hz. Ali ve Hz. Fatıma vasıtasıyla) gelen şerefli aile reisleri, seyyidler ve şerifler.
Tasavvuf Yolu Olarak: İslam ahlakını yaymak, insanların kalbini temizlemek ve manevi eğitim vermekle görevli olan büyük veliler, mürşid-i kâmiller ve tarikat kurucuları (pirler).

Örnekler:
- Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin (r.anhümâ): Peygamberimizin torunlarıdır ve nesep olarak sâdâtın (seyyidlerin) başıdırlar.
- Şah-ı Nakşibend (Muhammed Bahauddin Nakşibend): Nakşibendiyye yolunun kurucusudur ve tasavvuf silsilelerinde “Sâdât-ı Kirâm” denildiğinde akla gelen en önemli manevi önderlerdendir.
- Abdülkâdir-i Geylânî: Kādiriyye yolunun piri, “Gavr-ı Azam” olarak anılan büyük bir gönül sultanıdır.
- İmam-ı Rabbani (Ahmet Sirhindî): Hindistan’da yaşamış, tasavvuf ile şeriatı (dini hükümleri) harmanlayan ve İslam’ın ikinci bin yılının yenileyicisi anlamında “Müceddid-i Elf-i Sânî” unvanını almış çok büyük bir Nakşibendi lideridir.
- Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî: Konya’da yaşamış, aşk ve hoşgörü felsefesiyle sadece İslam dünyasını değil tüm dünyayı etkilemiş, Mesnevi’nin yazarı ve Mevleviyye yolunun piridir.
- Hacı Bektâş-ı Velî: Horasan’dan Anadolu’ya gelerek yeni bir nefes üfleyen, Osmanlı’nın kuruluşunda ve Yeniçeri ocağının manevi yapısında derin izler bırakan büyük bir velidir.
- Ahmet Yesevî (Pîr-i Türkistan): Orta Asya’da yetiştirdiği “Alperenleri” Anadolu’ya göndererek bu toprakların İslamlaşmasını sağlayan, Türkçe yazdığı “Hikmetler” ile bilinen tüm Anadolu mutasavvıflarının manevi babasıdır.
- İmam-ı Gazali: Hem çok büyük bir İslam hukukçusu (fakih) ve feylesof hem de tasavvuf elinde nefis terbiyesini zirveye taşımış, dini ilimleri ihya eden büyük bir sâdât önderidir.

Rabbani Âlimler (Hakikî Bilgi Otoriteleri / Varis-i Enbiyâ)

Kelime Anlamı: “Rabbani”, kendisini Allah’a adamış, O’na kulluk eden, ilahi hükümlere teslim olmuş demektir. “Âlimler” ise fıkıh, tefsir, hadis gibi dini ilimlerde derinleşmiş bilgi sahipleridir.

Dini Terim Anlamı: Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) ilim mirasını muhafaza eden, bildikleriyle ihlasla amel eden, dini tahrifattan koruyarak helali and haramı tavizsiz bir şekilde topluma öğreten zahir and batın ilim otoriteleridir.

Örnekler:
- İmam Ebû Hanîfe (r.âlh): İslam hukukunu (fıkhı) sistemleştiren, ömrünü ilme adamış, zindanlara atılsa and baskı görse de hakkı söylemekten çekinmemiş devasa bir Rabbani âlimdir.
- İmam Mâlik (r.âlh): Medine-i Münevvere’nin büyük fakihi olup, Peygamber Efendimiz’in sünnetine duyduğu derin saygı sebebiyle Medine sokaklarında bineğe binmeyecek kadar edep sahibi bir hadis otoritesidir.
- İmam Şâfiî (r.âlh): Fıkıh usulü ilmini ilk defa kitaplaştıran, muazzam hadis and lügat bilgisiyle İslam coğrafyasının amel çizgisine yön veren büyük bir hukuk dehasıdır..
- İmam Ahmed bin Hanbel (r.âlh): İslam inanç esaslarını müdafaa etmek uğruna “Mihne” adı verilen ağır işkence and hapis dönemlerinden geçen, bir milyon hadisi hafızasında tutan sarsılmaz bir sünnet muhafızıdır.
- İmam Ebü’l-Hasan el-Eş’arî (r.âlh): Ehl-i Sünnet’in itikadi esaslarını Kur’an and sünnet rehberliğinde akli delillerle müdafaa edip sistemleştiren, Eş’arî mezhebinin kurucusu büyük bir akaid imamıdır.
- İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (r.âlh): Türkistan coğrafyasında yetişerek İslam akidesini tahrifçi fikirlere karşı akıl and nakil dengesiyle muhafaza eden, Mâtürîdî mezhebinin kurucusu devasa bir akaid imamıdır.
- Şah-ı Nakşibend (Muhammed Bahauddin Nakşibend): Nakşibendiyye yolunun kurucusudur ve tasavvuf silsilelerinde “Sâdât-ı Kirâm” denildiğinde akla gelen en önemli manevi önderlerdendir.
- İmam-ı Nevevî (r.âlh): Riyâzü’s-Sâlihîn and Erbaûn (Kırk Hadis) gibi eserleriyle asırlardır Müslümanların amel and ahlak dünyasını inşa eden, gecelerini ibadet and telifle geçiren bereketli bir ilim varisidir.
- Hasan-ı Basrî (r.âlh): Tâbiîn neslinin en büyük fakihi and vaizi olup, peygamberane hitabeti, derin zühd hayatı and toplumu kalbi hastalıklara karşı uyaran hikmetli sözleriyle tanınan ilim abidesidir.

Özetle:

Enbiyâ-i İzâm: Allah’ın elçileri olan (Peygamberler).

Ashâb-ı Kirâm: Peygamberler efendimize ilk şahit olan ilk halka (Müslümanlar).

Sâdât-ı Kirâm: Peygamberler efedimizin manevi ahlakını günümüze taşıyan rehberler (Veliler ve Seyyidler).

Rabbani Âlimler: Peygamberler efendimizin ilim, adalet and şeriat mirasını muhafaza eden bilgi otoriteleri (Müçtehidler ve Muhaddisler).