Şahsyetli Bir Nesil İçin...
Alimler, bu mefhumların daha rahat anlaşılması için “Ceviz” örneğini verirler:
- Cevizin en dıştaki sert ve koruyucu kabuğu Şeriattır. (Kabuk olmadan öz korunamaz).
- Kabuğun altındaki yeşil iç zar Tarikattır.
- Cevizin içindeki yenecek lezzetli, etli kısım Marifettir.
- Cevizin en özündeki yağ ve hayat veren tohum özü ise Hakikattir.
1. ŞERÎAT: Zâhirî Hükümler (İtikadî ve Amelî)
Şerîat, kulun Allah’ın emir ve yasaklarına uymasını sağlayan hükümler bütünüdür. İslam’ın zâhirî çerçevesidir. Diğer tüm manevi mertebeler ancak bu temel üzerine kurulabilir.
Kur’an-ı Kerim’den Kaynak:
- Hüküm ve Sınırlar: “Sonra da seni din konusunda bir şeriat (açık bir yol) üzere kıldık. Sen ona uy; bilmeyenlerin arzularına uyma.” (Câsiye Suresi, 18)
- İbadet ve Şekil: “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin.” (Bakara Suresi, 43)
- Adalet ve Hukuk: “Şüphesiz Allah, adaleti, iyilik yapmayı, yakınlara yardım etmeyi emreder; hayasızlığı, fenalığı ve azgınlığı yasaklar.” (Nahl Suresi, 90)
Sünnetten Kaynak:
- Abdestin Şekil Şartı: “Allah, abdestsiz kılınan hiçbir namazı ve haram kazançtan verilen hiçbir sadakayı kabul etmez.” (Müslim, Tahâret 1)
- Namazın İkamesi: “Ben namazı nasıl kılıyorsam, siz de öyle kılın.” (Buhârî, Ezân 18)
- Helal Kazanç ve Ticaret Hukuku: “Aldatan bizden değildir. (…) Doğru ve güvenilir tüccar, peygamberler, sıddıklar ve şehitlerle beraberdir.” (Müslim, Îmân 164; Tirmizî, Büyû’ 4)
- Hukuki Sınırlar (Helal-Haram): “Helal olan şeyler belli, haram olan şeyler de bellidir. İkisinin arasında ise birtakım şüpheli şeyler vardır ki, insanların çoğu bunları bilmez. Kim şüpheli şeylerden kaçınırsa, dinini ve ırzını korumuş olur.” (Buhârî, Îmân 39; Müslim, Müsâkat 107)
Mezhep İmamlarının Yaklaşımı:
İmam-ı Azam Ebû Hanîfe, fıkhı (şeriat bilgisini) sadece hukuki kurallar olarak görmemiş, manevi yönünü de şeriatın içine dahil etmiştir:
“Fıkıh, nefsin kendi lehine ve aleyhine olan şeyleri bilmesidir.” (Ebû Hanîfe, el-Fıkhu’l-Ekber)
Allah Dostlarının Sözleri:
İmam-ı Rabbani (k.s.), şeriatın her şeyin üzerinde olduğunu ve onsuz hiçbir manevi yolun açılamayacağını şu sözüyle ilan etmiştir:
“Şeriatın üç kısmı vardır: İlim, amel ve ihlas. Bu üçü gerçekleşmedikçe şeriat gerçekleşmiş olmaz. Şeriat gerçekleştikten sonra ise Allah’ın rızası ortaya çıkar ki, bu her şeyin üzerindedir.” (Mektubat-ı Rabbani, 36. Mektup)
2. TARÎKAT: Kalben Tasfiyye ve Manevî Yolculuk
Tarîkat, şeriat kurallarını hayatın merkezine alarak nefsi kötülüklerden temizlemek, ahlakı güzelleştirmek ve Allah’a kalben yakınlaşmak için kat edilen manevi bir yolculuktur.
Kur’an-ı Kerim’den Kaynak:
- “Ey îmân edenler! Allah’tan korkun ve sâdıklarla beraber olun.” (Tevbe, 119)
- “Nefsini arındıran (kötülüklerden temizleyen) elbette kurtuluşa ermiştir. Onu (günahlarla, isyanla) örtüp kirleten kimse de hüsrana uğramıştır.” (Şems Suresi, 9-10)
- “Ey îmân edenler! Allah’tan korkun ve O’na yaklaşmaya vesile arayın…” (Mâide, 35)
Sünnetten Kaynak:
- Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) Cebrail (a.s.) ile yaptığı meşhur “Cibril Hadisi”nde geçen “İhsan” kavramı tarikatın özüdür: “İhsan, Allah’ı görüyormuş gibi ibadet etmektir. Sen O’nu görmüyor olsan da O seni görmektedir.” (Buhârî, Îmân 37; Müslim, Îmân 1)
Mezhep İmamlarının Yaklaşımı:
İmam Malik (r.â.): “Kim fıkıh öğrenir de tasavvuf (tarikat) öğrenmezse fasık olur. Kim de tasavvuf öğrenir de fıkıh (şeriat) öğrenmezse zındık olur. Her kim de ikisini birleştirirse hakikate erer.” (Ali el-Karî, Mirkâtü’l-Mefâtîh)
İmam Şafii (r.â.): “Hem fakih ol (şeriatı bil) hem sufi ol (tarikate gir), sakın sadece biriyle kalma! İlki kalbini katılaştırır, ikincisi ise cahil bırakır.” (İmam Gazzalî, İhyâu Ulûmiddîn)
Allah Dostlarının Sözleri:
Hz. Mevlânâ, tarikatın şeriat içindeki yerini yoldaki ışığa benzeterek şöyle der:
“Şeriat bir meşale gibidir, yol gösterir. Fakat meşaleyi eline almakla yola gitmiş olmazsın. Yola koyulmak ise tarîkattır.” (Mevlânâ, Mesnevî, V. Cilt Önsözü)
3. MÂRİFET: İlâhî Sırların Kalbe Doğması
Mârifet (Marifetullah), kulun ibadet ve zikirle temizlenen kalbine, Allah’ın tecellilerini, isim ve sıfatlarının hakikatini birer keşif ve ilham olarak ihsan etmesidir. Akılla değil, kalple bilme makamıdır.
Kur’an-ı Kerim’den Kaynak:
- “Kullarımdan bir kul buldular ki, ona katımızdan bir rahmet vermiş ve ona ledünnümüzden (katımızdan özel) bir ilim öğretmiştik.” (Kehf Suresi, 65 – Hz. Hızır’ın marifet ilmine atıf)
Sünnetten Kaynak:
- Kutsi bir hadiste Allah Teâlâ, farz ve nafile ibadetlerle kendisine yaklaşan kulun marifet makamına nasıl ulaşacağını şöyle müjdeler: “Kulum bana nafile ibadetlerle yaklaşmaya devam eder, sonunda ben onu severim. Onu sevdiğim zaman da onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum…” (Buhârî, Rikâk 38)
Mezhep İmamlarının Yaklaşımı:
İmam Malik b. Enes, marifetin çok kitap okumakla elde edilen kesbî (zahirî) bir ilim olmadığını, kalbî bir nur olduğunu belirtmiştir:
“İlim, rivayetin çokluğu değildir. İlim, Allah’ın kulunun kalbine koyduğu bir nurdur.” (İbn Kesîr, Tefsîr, I/23)
Allah Dostlarının Sözleri:
Zünnûn-ı Mısrî (k.s.), marifet ehlini şu muazzam sözle tanımlamaktadır:
“Ariflerin (marifet sahiplerinin) gözleri açık olduğunda bile halkı değil Hakk’ı görürler. Onların kalpleri Allah’tan başka hiçbir şeye sükûnet bulmaz.” (Kuşeyrî, Risâle, s. 421)
4. HAKÎKAT: Benliğin Bitip Hakk’ın Tezahür Etmesi
Hakîkat, kulun “ben” fikrinden tamamen kurtulup, kâinattaki yegâne gerçeğin ve mutlak varlığın Allah Teâlâ olduğunu bizzat müşahede ettiği, ikiliğin ortadan kalktığı fenâ fîllah (Allah’ta fani olma) makamıdır.
Kur’an-ı Kerim’den Kaynak:
- “(Savaşta) onları siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü. Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı.” (Enfâl Suresi, 17 – Kulun kendi fiillerinden tecerrüt ederek mutlak faili müşahede etmesi).
Sünnetten Kaynak:
- Hz. Peygamber (s.a.v.), sahabeden Hârise’ye (r.a.) “Ey Hârise, imanının hakikati nedir?” diye sormuş, Hârise şu cevabı vermiştir: “Dünyadan el etek çektim. Rabbimin arşını apaçık görür gibi oldum. Cennetliklerin ziyaretleşmesini, cehennemliklerin çığlıklarını işitir gibi oldum.” Efendimiz (s.a.v.) ise: “Ey Hârise, sen hakikate ermişsin, bu halini koru!” buyurmuştur. (Heysemî, Mecmeu’z-Zevâid, I/57)
Mezhep İmamlarının Yaklaşımı:
İmam Ahmed b. Hanbel, hayatı boyunca kelam felsefesine karşı çıkmış olsa da, hakikat makamına ulaşmış mutasavvıf Bişr-i Hafî için saygıyla şöyle demiştir:
“Bişr, benden daha alimdir. Çünkü ben ilmin zahirini (şeriatı) bilirim, o ise Allah’ı (hakikati) benden daha iyi tanır.” (Zehebî, Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ, X/471)
Allah Dostlarının Sözleri:
Yunus Emre, şiirlerinde ve düşünce dünyasında İslam tasavvufunun temelini oluşturan “Dört Kapı Kırk Makam” temasını sıklıkla işlemiş, bu hiyerarşiyi ve hakikatin üstünlüğünü şu beyitle özetlemiştir:
“Şeriat, tarikat yoldur varana / Marifet, hakikat andan içerü.”
Yunus Emre burada şeriat ve tarikatın insanı bir menzile ulaştırmak için gerekli birer yol olduğunu; asıl amacın ise bu yolların daha da derininde bulunan marifet ve hakikat olduğunu vurgular. Şeriat kapısını aşamayanlar, yani dinin sadece şekilsel ve zahiri yönüne takılıp kalarak işin özünü kaçıranlar için ise şunu ekler:
“Şeriat oğlanları ne bilsin hakikati?”
Buradaki “oğlan” kelimesi, tasavvuf literatüründe henüz yolun başında olan, manen olgunlaşmamış, “çocuk” hükmünde kalan kişileri (tıfıl) ifade eder. Yunus Emre’ye göre, şeriatın sadece şekilsel kurallarına saplanıp kalarak başkalarını yargılayanlar, hakikat denizine asla dalamazlar.
Netice: Zâhir ve Bâtın Bütünlüğü
Hülasa; Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat mertebeleri arasındaki bu sarsılmaz bağ, İslam’ın zâhir ve bâtın bütünlüğünü temsil eder. Hak dostları; dînin bu dış ve iç boyutlarını ikmâl ederek şahsiyetlerine nakşetmiş, zühd ve takvâ yolunda kalben merhaleler kat ederek ahlaki mükemmelliğe ulaşmış kâmil mü’minlerdir.
Onlar, idrak ve ihâtalarını her iki cihan ufkuna genişleterek îman lezzetine kavuşmuş gönül sultanlarıdır. Bütün gayretleri; insanlığı nefsânî ihtiraslardan kurtararak güzel ahlâka ve mânevî olgunluğa eriştirmektir. Kendilerini ümmetten mesul gören bu âlim ve ârif zâtlar, takvânın ilâhî bir ikrâmı olan “meveddet” yani sevgi ile taltif olunmuşlardır.
Bu itibarla Hazret-i Mevlânâlar, Aziz Mahmud Hüdâyîler ve İmâm-ı Rabbânîler; asırlar geçse de eserleriyle, miras bıraktıkları yollarla ve irşadlarıyla insanlığın yolunu aydınlatmaya devam etmektedirler.
