Hulefâ-i Râşidîn Nedir?

Ehl-i Sünnet vel-Cemaat çizgisinin itikadi omurgasını teşkil eden Mâtürîdî akaidi ve ameldeki rehberi olan Hanefî fıkhı zaviyesinden bakıldığında, Hulefâ-i Râşidîn mefhumu salt bir tarihi devir değil; dini, hukuki ve ahlaki bir mihenk taşıdır.

Lügatte “doğru yolda olan, hakka sımsıkı sarılan halifeler” manasına gelen Hulefâ-i Râşidîn; Resûlullah’ın (s.a.v.) dâr-ı bekaya irtihalinden sonra ümmet-i Muhammed’in idaresini devralan, tebliğ edilen ilahi hükümleri eksiksiz tatbik eden ve seyr-i sülûklarında nebevi menhecden (Peygamberin yolundan) sapmayan ilk dört halifeyi ifade eder.

Mâtürîdî akaidinde bu devir, bir nass (ayet veya kesin hadis) ile şahısların ismen tayin edilmesinden ziyade, İcmâ-i Ümmet (ümmetin ortak aklı ve meşvereti) ile teşekkül etmiş meşru bir idaredir. Hilafet, imanın bir şartı (usûl-i din) değil; ümmetin nizamı, şeriatın tatbiki ve adaletin tesisi için gerekli olan hukuki ve içtimai bir mükellefiyettir (fürû-i din).

Kimlerdir ve Tertib-i Faziletleri Nasıldır?

Hanefî-Mâtürîdî nizamında halifelerin sırası, aynı zamanda onların efdaliyet (üstünlük ve fazilet) sırasıdır. Bu sıralama bizzat sahabenin icması ile tahakkuk etmiştir:

Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk (r.a.): Ümmetin icmasıyla seçilen ilk halifedir. İrtidad (dinden dönme) hadiselerini bastırarak İslam cemiyetinin vahdetini muhafaza etmiştir.
Hz. Ömer el-Fâruk (r.a.): Adaletin timsalidir. Fıkhi müesseselerin kurulması, divan teşkilatı ve fetihlerle İslam beldelerinin nizamını tesis etmiştir.
Hz. Osman zün-Nûreyn (r.a.): Kur’an-ı Kerîm’i istinsah ederek (çoğaltarak) ümmeti kıraat ihtilafından kurtarmış, hilmi (yumuşak huyluluğu) ve hayası ile temayüz etmiştir.
Hz. Ali el-Murtazâ (r.a.): İlim şehrinin kapısıdır. Fitne devrinde hakkı müdafaa etmiş, şecaati ve derin fıkhi vukufiyeti ile ümmete rehberlik etmiştir.

Ehemmiyetli: Hz. Hasan’ın (r.a.) altı aylık hilafeti de, Resûlullah’ın “Benden sonra hilafet otuz yıldır” hadis-i şerifi mucibince bu raşid dönemin mütemmimi (tamamlayıcısı) olarak kabul edilir.

Ortak Vasıfları (Hususiyetleri)

Bu müstesna şahsiyetleri “Râşid” (doğru yolu bulan ve gösteren) kılan temel vasıflar şunlardır:

Şûra ve İstişareye İttiba: İdarede istibdada (tek adamlığa) tevessül etmemişler; mühim kararları ümmetin ehil şahsiyetlerinden oluşan şûra (danışma) meclisleri ile almışlardır.
Mutlak Adalet: Hakkın tesisinde hısım, akraba veya makam gözetmemişler; bir vali ile sıradan bir tebaayı kadı karşısında eşit tutmuşlardır.
Zühd ve Takva: Cihan devletinin hazineleri ellerinde olduğu halde, beytülmalden (devlet hazinesinden) asgari müşterekte istifade etmişler; debdebe ve israftan uzak, son derece sade ve fakirane bir hayat sürmüşlerdir.
Hukukun Üstünlüğü: Kendilerini kanun koyucu (şâri’) değil, kanunu tatbik eden (muhafız) olarak görmüşlerdir. Kararlarını daima Kur’an’a ve Sünnet’e istinat ettirmişler, nassın bulunmadığı yerde içtihat ile meseleleri halletmişlerdir.
Aşere-i Mübeşşere’den Olmaları: Tamamı, henüz hayattayken bizzat Fahr-i Kâinat (s.a.v.) Efendimiz tarafından cennetle müjdelenen on kutlu sahabi arasındadır.

Kurucu Bir Dönem Olarak Hulefâ-i Râşidîn

Hanefî-Mâtürîdî nizamı, Hulefâ-i Râşidîn dönemini tarihi bir süreç olarak değil; dinin, inancın ve hukukun temellendirildiği kurucu bir dönem olarak görür. Bu çerçevede analiz iki ana başlıkta yapılabilir:

1. Mâtürîdî Akaidi (İnanç) Açısından

Mâtürîdî kelamında halifelik konusu, imanın şartlarından (usûl-ü din) biri olarak görülmez; ancak Ehl-i Sünnet kimliğini belirleyen önemli bir mesele olduğu için akaid kitaplarında yer alır.

Fazilet (Üstünlük) ve Hilafet Sırası: İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe’nin el-Fıkhü’l-Ekber eserinde ve İmam Mâtürîdî’nin görüşlerinde net bir şekilde belirtildiği üzere; sahabelerin en üstünleri sırasıyla Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali’dir. Onların fazilet/üstünlük sıraları, tam olarak hilafete geçiş sıralarıyla aynıdır.
Meşruiyet ve Haklılık: Dört halifenin de hilafeti “hak” ve meşrudur. İktidarı zorbalıkla değil, ümmetin şûrası ve rızasıyla almışlardır. Bu dönem, “Benden sonra hilafet 30 yıldır” hadisine binaen gerçek hilafet (Hilâfet-i Râşide) kabul edilir.
Masumiyet (İsmet) Meselesi: Mâtürîdî akaidine göre peygamberler dışında hiç kimse günahsız ve hatadan münezzeh (masum) değildir. Hulefâ-i Râşidîn de masum değildir; ancak onlar ümmetin en takvalı, en adil ve ilimde en derin olanlarıdır.
Sahabe Arasındaki İhtilaflar (Fitne Dönemi): Cemel ve Sıffin gibi Müslümanların birbiriyle savaştığı üzücü olaylarda Mâtürîdî duruşu “itikadi bir itidal” sergiler. Bu olaylarda Hz. Ali haklıdır, muhalifleri ise kendi içtihatlarında yanılmışlardır. Ancak bu yanılma onları dinden çıkarmaz veya fâsık yapmaz. Mâtürîdî inancında sahabelere dil uzatmak (sebbetmek) haramdır; onların arasındaki olaylar hakkında “sükût etmek” (saygıyla susmak) esastır.

2. Hanefî Fıkhı (Hukuk) Açısından

Hanefî fıkhı, Kur’an ve Sünnet’ten sonra hüküm çıkarırken Hulefâ-i Râşidîn’in uygulamalarını, içtihatlarını ve üzerinde icma (görüş birliği) ettikleri kararları temel bir hukuki kaynak (delil) olarak kabul eder.

Bağlayıcı Bir Kaynak Olarak “Raşit Halifelerin Sünneti”: Hz. Peygamber’in, “Benim sünnetime ve benden sonraki hidayet üzere olan raşit halifelerin sünnetine sımsıkı sarılın” hadisi Hanefî usulünde çok önemlidir. Hanefîler, özellikle Hz. Ömer ve Hz. Ali’nin fıkhi zekasına büyük dayanır.
Fıkhi Uygulamalara Örnekler:
- Teravih Namazı: Cemaatle ve 20 rekat olarak kılınması Hz. Ömer döneminde sistemleşmiştir. Hanefî fıkhı bunu “Sünnet-i Müekkede” olarak tatbik eder.
- Cuma Ezanı: Vaktin girdiğini bildiren “dış ezan”, nüfusun artması sebebiyle Hz. Osman tarafından ihdas edilmiştir. Hanefî mezhebi bunu dinin bir parçası kabul etmiştir.
- Üç Talak Meselesi: Bir mecliste “Seni üç talakla boşadım” demenin üç bağlayıcı boşanma sayılması, Hz. Ömer’in içtihadı ve sahabenin sükûtî icmasına dayanır.
- Devlet ve Vergi Hukuku: İmam Ebû Yusuf, Kitabü’l-Haraç eserinde vergi ve Beytülmal meselelerini Hz. Ömer’in idari içtihatlarına dayandırmıştır.
- Had Cezaları: İçki içmenin cezasının 80 değnek olarak belirlenmesi, Hz. Ali’nin Hz. Ömer’e sunduğu kıyas ve şûra kararına dayanır.

Özetle; bu dört kişi sadece devleti yöneten “siyasi liderler” değil; inanç esaslarının aşırı uçlara ve sapkınlığa kaymasını engelleyen “itikadi denge unsurları” ve İslam hukukunun kurallarını hayata geçirerek mezheplerin omurgasını oluşturan “fıkhi otoriteler”dir.

Ömer bin Abdülaziz’in Beşinci Râşid Halife Olarak Yâd Edilmesi

Emevî hanedanının sekizinci halifesi olmasına rağmen Ömer bin Abdülaziz Hazretlerinin, İslam uleması ve ümmetin maşerî vicdanı (kolektif şuuru) tarafından icma ile “Beşinci Râşid Halife” (Hâmisü’l-Hulefâi’r-Râşidîn) makamına layık görülmesi, tesadüfi bir isimlendirme değil; liyakat, adalet ve takva eksenli muazzam bir inkılabın neticesidir.

Saltanatın dünyevi ihtiraslara dönüştüğü bir devirde, idareyi yeniden nebevi menhece (Peygamberin yoluna) ve ilk dört halifenin çizgisine döndürmesi, bu müstesna iltifata mazhar olmasının temel sebebidir. Velhasıl, Ömer bin Abdülaziz (r.a.), sadece iki buçuk yıl süren hilafeti boyunca Emevî devletini bir “saltanat” olmaktan çıkarıp yeniden “Hulefâ-i Râşidîn” nizamına dönüştürdüğü için bu kutlu silsilenin beşinci ve sonuncu manevi halkası kabul edilmiştir.

ÖMER BİN ABDULAZİZ HAZRETLERİ